1. Một câu chuyện của con gái trong gia đình

Khi Mai Nguyễn dọn lại giấy tờ sau tang lễ của cha, cô tìm thấy một hồ sơ đất đai cũ gắn với gia đình từ nhiều thế hệ. Cha cô qua đời trong thời kỳ trước khi Bộ luật Dân sự Hàn Quốc có hiệu lực. Theo tập quán thừa kế được viện dẫn trong gia đình, người đứng đầu hộ gia đình khi mất thì con gái không có quyền thừa kế, cũng không thể yêu cầu chia phần tài sản.

Anh trai Mai cho rằng quy tắc ấy đã khép lại mọi tranh luận. Nhưng Mai không chấp nhận việc giới tính quyết định ai được nhận di sản. Cô muốn yêu cầu tòa án chuyển vấn đề lên Tòa án Hiến pháp để xem xét tập quán đó có vi phạm Hiến pháp hay không.

2. Vấn đề pháp lý

Một người có thể đề nghị Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc xem xét tính hợp hiến của tập quán pháp giống như đối với một đạo luật hay không? Nếu không, tòa án giải quyết tranh chấp thừa kế có thể làm gì khi cho rằng tập quán được viện dẫn trái với Hiến pháp?

3. Pháp luật Hàn Quốc quy định gì?

Điểm mấu chốt là pháp luật Hàn Quốc phân biệt giữa luật thành văn do Quốc hội ban hành và tập quán pháp. Hai loại quy tắc này có thể cùng được viện dẫn trong tranh chấp, nhưng không đi qua cùng một thủ tục kiểm tra tính hợp hiến.

Điều 111(1)(1) Hiến pháp Hàn Quốc và Điều 41(1) Luật Tòa án Hiến pháp quy định việc xem xét tính hợp hiến đối với luật khi có yêu cầu từ tòa án. Trong thủ tục này, đối tượng được xem xét là luật theo nghĩa hình thức: văn bản đã được Quốc hội thông qua.

Vì vậy, không phải bất cứ quy tắc nào được sử dụng để giải quyết một vụ án cũng trở thành đối tượng của thủ tục kiểm tra tính hợp hiến của luật. Một tập quán được hình thành và thừa nhận qua thực tiễn pháp lý không phải là đạo luật do Quốc hội biểu quyết.

Bộ luật Dân sự Hàn Quốc cũng xác định vai trò giới hạn của tập quán:

Theo Điều 1 Bộ luật Dân sự, khi không có quy định luật thành văn áp dụng, tập quán pháp có thể được sử dụng như một nguồn luật bổ trợ, nếu đáp ứng các điều kiện pháp luật đặt ra.

Từ nguyên tắc này, có thể rút ra ba điểm quan trọng:

  • Tập quán chỉ bổ trợ cho luật thành văn, chứ không đứng ngang hàng với luật do Quốc hội ban hành trong thủ tục xem xét tính hợp hiến.
  • Tòa án phải xác định tập quán có thực sự tồn tại và áp dụng được hay không trong hoàn cảnh cụ thể; chỉ gọi một quy tắc là “tập quán” không đủ để làm cho quy tắc ấy có hiệu lực.
  • Nếu tập quán bị cho là trái Hiến pháp, tòa án xét xử vụ việc có thể từ chối áp dụng tập quán đó. Theo cách tiếp cận của Tòa án Tối cao Hàn Quốc, không cần đưa tập quán lên Tòa án Hiến pháp theo thủ tục kiểm tra tính hợp hiến của luật.

4. Tòa án Hàn Quốc thường tiếp cận vấn đề ra sao?

Tòa án Hàn Quốc nhìn nhận thủ tục xem xét tính hợp hiến của luật là một thủ tục có phạm vi xác định: đối tượng phải là luật do Quốc hội ban hành. Tập quán pháp không thuộc nhóm đó, dù tập quán có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả một vụ kiện.

Nguyên tắc tư pháp là: tập quán dân sự chỉ có thể đóng vai trò nguồn luật bổ trợ trong những điều kiện nhất định; nếu tập quán trái với Hiến pháp, tòa án có thể phủ nhận hiệu lực của nó trong vụ việc đang xét.

Do đó, tòa án thường tách hai câu hỏi. Thứ nhất, yêu cầu đề nghị chuyển một tập quán lên Tòa án Hiến pháp có đúng thủ tục hay không? Thứ hai, trong vụ án dân sự, tập quán đó có thể được áp dụng hợp pháp để giải quyết quyền thừa kế hay không? Câu trả lời “không” cho câu hỏi đầu tiên không tự động quyết định câu hỏi thứ hai.

Nói cách khác, việc không thể dùng thủ tục kiểm tra tính hợp hiến của luật để tấn công tập quán không đồng nghĩa với việc tập quán ấy chắc chắn hợp pháp hoặc chắc chắn phải được áp dụng. Tòa án dân sự vẫn có thể xem xét hiệu lực và khả năng áp dụng của nó.

5. Áp dụng pháp luật vào trường hợp của Mai

Bước 1: Xác định Mai đang phản đối điều gì. Mai không phản đối một đạo luật do Quốc hội ban hành, mà phản đối quy tắc tập quán về thừa kế trước khi Bộ luật Dân sự có hiệu lực, theo đó phụ nữ không được thừa kế hoặc yêu cầu chia tài sản khi người đứng đầu hộ gia đình qua đời.

Bước 2: Kiểm tra đối tượng của thủ tục hiến pháp. Vì quy tắc Mai nhắm đến là tập quán pháp, không phải luật theo nghĩa hình thức được Quốc hội thông qua, nên nó không thuộc đối tượng của thủ tục đề nghị Tòa án Hiến pháp xem xét tính hợp hiến theo Điều 111(1)(1) Hiến pháp và Điều 41(1) Luật Tòa án Hiến pháp.

Bước 3: Xác định con đường phù hợp trong vụ tranh chấp. Nếu anh trai viện dẫn tập quán đó để bác quyền của Mai, cô nên trình bày lập luận về tính hợp hiến và khả năng áp dụng của tập quán trước tòa án dân sự đang giải quyết tranh chấp. Tòa án này có thể xem xét liệu tập quán có đủ điều kiện làm nguồn luật bổ trợ hay không và liệu có thể áp dụng nó trong vụ việc hay không.

Bước 4: Phân biệt thủ tục với kết quả thừa kế. Nếu Mai đề nghị tòa án chuyển tập quán lên Tòa án Hiến pháp theo thủ tục kiểm tra tính hợp hiến của luật, yêu cầu đó sẽ bị coi là không phù hợp về thủ tục và bị bác bỏ mà không đi vào nội dung theo con đường ấy. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa Mai chắc chắn thua kiện về di sản. Kết quả còn phụ thuộc vào thời điểm mở thừa kế, quy định áp dụng lúc đó, chứng cứ về tập quán và đánh giá của tòa án đối với hiệu lực của tập quán.

6. Kết luận: Chuyện của Mai kết thúc thế nào, và bạn nên làm gì?

Đề nghị của Mai yêu cầu chuyển tập quán thừa kế lên Tòa án Hiến pháp để xem xét như một đạo luật sẽ không được thụ lý theo thủ tục kiểm tra tính hợp hiến của luật. Nhưng cánh cửa pháp lý không đóng lại: tại vụ kiện dân sự, Mai vẫn có thể yêu cầu tòa án xem xét tập quán ấy có thể được áp dụng hay không, đặc biệt khi nó bị cho là trái với Hiến pháp.

Với người đang đối mặt tranh chấp tương tự, ba việc thực tế đáng làm là:

  1. Xác định chính xác thời điểm phát sinh quyền thừa kế và tìm hiểu pháp luật áp dụng tại thời điểm đó; quy tắc hiện hành không phải lúc nào cũng giải quyết được một thừa kế phát sinh từ trước.
  2. Thu thập hồ sơ và chứng cứ về quan hệ gia đình, tài sản, thời điểm qua đời, tập quán được viện dẫn và cách tập quán ấy từng được áp dụng.
  3. Nêu lập luận tại tòa án đang giải quyết vụ án dân sự, thay vì chỉ yêu cầu chuyển tập quán lên Tòa án Hiến pháp theo thủ tục vốn dành cho luật do Quốc hội ban hành.

Bài học trong câu chuyện của Mai không phải là tập quán luôn thắng luật, cũng không phải mọi tập quán bất công đều tự động bị xóa bỏ. Điều quan trọng là đưa tranh luận đến đúng tòa án và đúng thủ tục.