1. Một câu chuyện đời thường

Minh Anh Trần điều hành một xưởng chế biến thực phẩm nhỏ tại thành phố Haneul. Khi cơ quan cấp phép địa phương từ chối gia hạn giấy phép của xưởng, quyết định viện dẫn một điều luật buộc cơ quan phải từ chối đối với các cơ sở thuộc một nhóm phân loại nhất định. Minh Anh cho rằng quy định ấy đối xử bất công và khởi kiện hành chính.

Ở phía bên kia vụ kiện là Cục Quản lý Kinh doanh Haneul, do ông Park Ji-hoon đứng đầu. Cục đã áp dụng đúng câu chữ của luật, nhưng khi vụ án tiến triển, ông Park nhận thấy cách phân loại bắt buộc trong điều luật có thể tạo ra sự phân biệt không phù hợp với Hiến pháp. Cục không thể tự ý phớt lờ luật khi ra quyết định hành chính; vì vậy, trong quá trình kiện tụng, Cục đề nghị tòa yêu cầu Tòa án Hiến pháp xem xét tính hợp hiến của điều luật.

Tòa bác đề nghị. Khi đó, câu hỏi không còn chỉ là liệu quyết định từ chối giấy phép có hợp pháp hay không. Câu hỏi tiếp theo là: một cơ quan nhà nước, vốn không thể đòi bảo vệ quyền cơ bản của chính mình như một cá nhân, có thể tự đưa vấn đề về tính hợp hiến của luật lên Tòa án Hiến pháp hay không?

2. Vấn đề pháp lý

Vấn đề cốt lõi là liệu cơ quan nhà nước có thể nộp đơn theo khoản 2 Điều 68 Luật Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc sau khi tòa án bác yêu cầu chuyển câu hỏi về tính hợp hiến của một đạo luật hay không, dù cơ quan ấy không phải là chủ thể có quyền cơ bản để khởi kiện theo khoản 1 Điều 68.

Câu trả lời là có thể, nếu cơ quan đó là một bên trong vụ án cụ thể và đáp ứng các điều kiện của thủ tục tại khoản 2. Hai loại đơn này có mục đích và điều kiện khác nhau.

3. Pháp luật Hàn Quốc quy định gì?

Điểm mấu chốt là không nên xem mọi thủ tục “khiếu kiện hiến pháp” như cùng một cánh cửa. Khoản 1 và khoản 2 Điều 68 phục vụ những mục đích khác nhau.

Khoản 1 Điều 68 về cơ bản dành cho người cho rằng quyền cơ bản của mình bị hành vi thực thi quyền lực nhà nước xâm phạm. Nhà nước, cơ quan nhà nước, chính quyền địa phương và các pháp nhân công thường không phải là chủ thể của những quyền cơ bản mà họ có trách nhiệm bảo vệ hoặc thực hiện.

Vì thế, một cơ quan hành chính thường không thể dùng khoản 1 Điều 68 để nói rằng quyền cơ bản của chính cơ quan đã bị xâm phạm. Nhưng khoản 2 Điều 68 không đòi hỏi người nộp đơn phải chứng minh quyền cơ bản của mình bị vi phạm.

Khoản 2 Điều 68 cho phép một bên trong vụ án yêu cầu Tòa án Hiến pháp xem xét tính hợp hiến của một đạo luật khi việc đạo luật đó có liên quan đến vụ án, bên ấy đã đề nghị tòa án đang thụ lý yêu cầu xem xét tính hợp hiến, nhưng đề nghị bị bác.

Đây là hình thức kiểm soát quy phạm cụ thể: câu hỏi về đạo luật được đặt ra vì nó có thể ảnh hưởng đến cách giải quyết một vụ kiện đang tồn tại, chứ không phải để yêu cầu xem xét một đạo luật trong khoảng không trừu tượng.

Những điều kiện quan trọng gồm:

  1. Phải có một vụ án cụ thể đang được tòa án thụ lý.
  2. Tính hợp hiến của đạo luật phải là vấn đề liên quan đến việc giải quyết vụ án; thông thường, đạo luật đó cần có khả năng ảnh hưởng đến kết quả xét xử.
  3. Bên muốn nêu vấn đề phải đề nghị tòa án chuyển câu hỏi về tính hợp hiến theo thủ tục luật định.
  4. Tòa án phải bác đề nghị ấy. Sau đó, bên đã nộp đề nghị mới có thể cân nhắc khởi kiện theo khoản 2 Điều 68.

Trong thủ tục này, từ “bên” không chỉ giới hạn ở công dân hay doanh nghiệp. Một cơ quan hành chính là bị đơn trong vụ kiện hành chính cũng có thể được xem là một bên của vụ án. Việc cơ quan đó không có tư cách khiếu kiện theo khoản 1 Điều 68 không tự động loại trừ quyền sử dụng cơ chế khác tại khoản 2.

4. Tòa án Hàn Quốc tiếp cận vấn đề ra sao?

Trong các tranh chấp kiểu này, Tòa án Hiến pháp phân biệt rõ giữa quyền cơ bản của một chủ thể và vai trò tố tụng của một bên trong vụ án. Cơ quan nhà nước có thể không phải là chủ thể cần được bảo vệ khỏi sự xâm phạm quyền cơ bản theo khoản 1 Điều 68, nhưng vẫn có thể là bên tham gia một vụ kiện và có lợi ích tố tụng trong việc xác định luật áp dụng có phù hợp với Hiến pháp hay không.

Tòa án cũng chú trọng sự khác biệt giữa hai giai đoạn. Khi ban hành quyết định hành chính, cơ quan nhà nước không thể tự tuyên bố một đạo luật là vi hiến rồi từ chối áp dụng luật chỉ vì cơ quan ấy nghi ngờ tính hợp hiến của luật. Nhưng một khi quyết định bị đưa ra tòa, việc xét xử có thể bao gồm cả câu hỏi liệu căn cứ pháp lý của quyết định có phù hợp với Hiến pháp hay không. Trong bối cảnh đó, cơ quan hành chính với tư cách một bên trong vụ kiện có thể yêu cầu tòa xem xét vấn đề và, nếu yêu cầu bị bác, có thể sử dụng cơ chế khiếu kiện theo khoản 2 Điều 68.

Nguyên tắc chung là cơ chế tại khoản 2 nhằm phục vụ việc kiểm tra tính hợp hiến của luật trong một vụ việc thực tế. Nó không biến cơ quan nhà nước thành người nắm giữ quyền cơ bản, cũng không cho phép cơ quan đó khởi kiện để phản đối luật mà không gắn với một tranh chấp đang được xét xử.

5. Áp dụng vào vụ việc của Cục Quản lý Kinh doanh Haneul

Thứ nhất, cần tách tư cách của Cục theo hai khoản luật. Nếu Cục nói rằng chính quyền cơ bản của mình bị xâm phạm, lập luận đó thường không đủ để biến Cục thành người có quyền nộp đơn theo khoản 1 Điều 68. Cơ quan nhà nước có trách nhiệm thực thi pháp luật và bảo vệ quyền của người dân; vị thế ấy khác với vị thế của cá nhân yêu cầu bảo vệ quyền cơ bản của mình.

Thứ hai, vụ kiện của Minh Anh tạo ra bối cảnh tố tụng cụ thể. Cục là bị đơn trong vụ kiện hành chính về quyết định từ chối gia hạn giấy phép. Điều luật mà Cục đã viện dẫn có liên quan trực tiếp đến việc đánh giá tính hợp pháp của quyết định. Nếu điều luật bị xem là không hợp hiến, điều đó có thể ảnh hưởng đến cơ sở pháp lý mà tòa dùng để giải quyết vụ án.

Thứ ba, Cục không được tự gạt bỏ điều luật ở giai đoạn hành chính. Dù ông Park nghi ngờ quy định phân loại là trái Hiến pháp, Cục không thể đơn phương bỏ qua quy định khi thực hiện nhiệm vụ. Trong vụ kiện, tuy nhiên, Cục có thể đề nghị tòa chuyển vấn đề về tính hợp hiến của điều luật lên cơ quan có thẩm quyền.

Thứ tư, việc tòa bác đề nghị mở ra khả năng nộp đơn theo khoản 2 Điều 68. Nếu Cục đã nộp đề nghị đúng thủ tục và đề nghị bị bác, Cục có thể nộp đơn yêu cầu Tòa án Hiến pháp xem xét tính hợp hiến của điều luật, với tư cách một bên trong vụ án. Việc Cục là cơ quan nhà nước hoặc là bị đơn hành chính không phải lý do đủ để loại bỏ tư cách ấy.

Điều đó không có nghĩa Cục chắc chắn thắng, hoặc Tòa án Hiến pháp chắc chắn tuyên điều luật vi hiến. Cục vẫn phải chứng minh vụ án có thật, vấn đề hiến pháp gắn với điều luật có liên quan đến việc giải quyết vụ kiện, và các bước thủ tục đã được thực hiện. Nếu vấn đề về tính hợp hiến không ảnh hưởng thực chất đến kết quả vụ án, hoặc các điều kiện tố tụng không được đáp ứng, đơn có thể không được xem xét theo cách Cục mong muốn.

Cũng cần đặc biệt chú ý thời hạn: theo thủ tục của Luật Tòa án Hiến pháp Hàn Quốc, đơn theo khoản 2 Điều 68 phải được nộp trong thời hạn luật định sau khi nhận được thông báo về quyết định bác đề nghị. Vì vậy, cơ quan muốn sử dụng cơ chế này cần kiểm tra ngay ngày nhận thông báo và yêu cầu tư vấn về thời hạn cụ thể.

6. Kết luận: Chuyện gì xảy ra, và bạn nên làm gì?

Cục Quản lý Kinh doanh Haneul có thể nộp đơn theo khoản 2 Điều 68 sau khi tòa bác đề nghị chuyển vấn đề hiến pháp, miễn là Cục đã là một bên trong vụ kiện cụ thể và điều luật bị chất vấn có liên quan đến kết quả vụ án. Việc Cục không thể khởi kiện theo khoản 1 Điều 68 để bảo vệ quyền cơ bản của chính mình không đóng lại con đường tố tụng riêng biệt này.

Trong câu chuyện của ông Park, bước đúng không phải là tự ý không áp dụng luật khi cấp phép. Thay vào đó, Cục phải nêu vấn đề trong vụ kiện, yêu cầu tòa xem xét việc chuyển câu hỏi hiến pháp, rồi cân nhắc nộp đơn theo khoản 2 nếu yêu cầu bị bác và các điều kiện khác được đáp ứng. Còn vụ kiện của Minh Anh vẫn được giải quyết trên cơ sở chứng cứ và lập luận của các bên; bản thân việc nộp đơn hiến pháp không đồng nghĩa với việc điều luật đã bị tuyên vô hiệu.

Nếu bạn gặp tình huống tương tự, hãy nhớ ba việc thực tế sau:

  • Xác định đúng cơ chế: khoản 1 Điều 68 liên quan đến việc chủ thể có quyền cơ bản bị xâm phạm; khoản 2 là cơ chế kiểm soát tính hợp hiến của luật gắn với một vụ án cụ thể.
  • Gắn vấn đề hiến pháp với vụ kiện: nêu rõ điều luật nào được áp dụng và vì sao tính hợp hiến của điều luật có thể ảnh hưởng đến kết quả xét xử.
  • Giữ hồ sơ và theo dõi thời hạn: lưu đơn đề nghị chuyển vấn đề hiến pháp, quyết định bác đơn và ngày nhận thông báo; đừng để lỡ thời hạn nộp đơn tiếp theo.