1-bo‘lim — Insoniy voqea: ikki javob orasidagi masofa
Dilnoza Karimova odatdagi sud jarayonida o‘ziga tatbiq etilayotgan qonun qoidasi adolatsiz va Konstitutsiyadagi huquqlariga zid, deb hisobladi. U ishni ko‘rayotgan suddan shu qoidaning konstitutsiyaviyligini tekshirtirishni so‘radi, biroq sud bunday murojaatni Konstitutsiyaviy sudga yuborishdan bosh tortdi.
Shunda Dilnoza Koreya Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismiga asoslanib, o‘zi Konstitutsiyaviy sudga shikoyat kiritdi. U qonun qoidasining mazmuni bilan birga, sud qanday qaror chiqarishi mumkinligini ham bilmoqchi edi. «Qonun konstitutsiyaga zidmi yoki yo‘qmi — shuni aytishmaydimi?» degan savol uning xayolidan ketmadi.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
68-modda 2-qismiga binoan berilgan konstitutsiyaviy shikoyatda “o‘zgartirilgan qaror” deganda nima tushuniladi va bunday qaror oddiy konstitutsiyaga muvofiqlik yoki nomuvofiqlik hukmidan nimasi bilan farq qiladi?
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi to‘g‘risidagi qonunning 68-moddasi 2-qismi muayyan protsessual vaziyatda shaxsga qonunning konstitutsiyaviyligini Konstitutsiyaviy sudda ko‘rib chiqishni so‘rash imkonini beradi: oddiy sudda ish ko‘rilayotgan bo‘ladi, taraf qonunni konstitutsiyaviy tekshirtirishni so‘raydi, ammo sud bu so‘rovni rad etadi. Shundan keyin taraf Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilishi mumkin.
Odatda, ishning mazmuniga doir qaror qonun konstitutsiyaga muvofiq yoki konstitutsiyaga zid ekanini bildiradi. O‘zgartirilgan qaror esa shu ikki asosiy shakldan boshqa mazmuniy qarorlarning umumiy nomidir.
O‘zgartirilgan qaror — ishning mazmuni yuzasidan chiqarilib, qonun konstitutsiyaga muvofiq yoki konstitutsiyaga zid deb topilishi bilan cheklanmaydigan qaror shaklidir.
Uning asosiy ko‘rinishlari quyidagilar:
- Konstitutsiyaga nomuvofiqlik to‘g‘risidagi qaror: sud qonun qoidasini konstitutsiyaga mos emas deb topadi, lekin ayrim vaziyatlarda qonunning darhol bekor bo‘lishi huquqiy bo‘shliq yoki boshqa jiddiy muammoga olib kelishi mumkin. Shuning uchun qarorda qonun chiqaruvchi organga qoidani Konstitutsiyaga moslashtirish imkoniyati berilishi, ayrim hollarda esa o‘zgartirishgacha uning kuchi saqlanishi mumkin. Buning aniq oqibati qaror matniga bog‘liq.
- Shartli konstitutsiyaviylik to‘g‘risidagi qarор: qonun faqat Konstitutsiyaga mos keladigan muayyan talqinda qo‘llansa, konstitutsiyaviy deb topiladi.
- Shartli konstitutsiyaga zidlik to‘g‘risidagi qaror: qonun muayyan talqinda yoki muayyan qo‘llanish doirasida Konstitutsiyaga zid deb topiladi; boshqa ma’nolariga esa qaror avtomatik ravishda tatbiq etilmasligi mumkin.
- Qonunchilikka undash to‘g‘risidagi qaror: Konstitutsiyaviy sud qonun chiqaruvchini muayyan masalani tartibga solishga yoki amaldagi qoidani yangilashga chaqiradi.
Konstitutsiyaga nomuvofiqlik haqidagi qaror har doim ham qonun darhol va butunlay bekor bo‘ldi, degani emas. Uning ta’sirini aniqlash uchun qarorning xulosa qismini va qonun kuchi to‘g‘risidagi ko‘rsatmalarini alohida o‘qish lozim.
Bunday shakllar nima uchun kerak? Ba’zan qonunning ayrim qismlari konstitutsiyaviy, boshqalari esa muammoli bo‘ladi. Ba’zan esa qoidani darhol bekor qilish undan ham og‘ir oqibatlarga olib kelishi mumkin. O‘zgartirilgan qaror sudga huquqlarni himoya qilish bilan birga qonun chiqaruvchining vakolatini va jamiyatdagi huquqiy tartibning uzluksizligini hisobga olish imkonini beradi.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday ishga qanday yondashadi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi qarorni tanlashda faqat qonunning mazmunini emas, uning amalda bekor qilinishi qanday oqibat tug‘dirishini ham e’tiborga oladi. Sud huquqiy normalar o‘zaro uyg‘un ishlaydigan yaxlit tizim bo‘lishi, qonunchilik esa demokratik vakolatga ega parlament tomonidan shakllantirilishini hisobga oladi.
Sud yondashuvining muhim tamoyillaridan biri shuki: qonunni to‘liq konstitutsiyaga zid deb bekor qilish mumkin bo‘lgan vakolat, zarur holatda uning faqat bir qismini konstitutsiyaga zid deb topish imkonini ham qamrab oladi. Bunda qonunning konstitutsiyaviy qismini saqlash va parlamentga qoidani tuzatish imkonini berish ko‘zlanishi mumkin.
Bu yondashuv qonun chiqaruvchining vakolatini cheksiz qoldirmaydi. Agar qoida Konstitutsiyaga zid bo‘lsa, sud buni ko‘rsatadi. Biroq qonunni qanday tuzatish, bir-biriga bog‘liq qoidalarni qanday muvofiqlashtirish kabi masalalarda parlamentga muayyan imkoniyat qoldirilishi mumkin. Shu sababli «o‘zgartirilgan» qaror na qonunni shunchaki oqlash, na konstitutsiyaviy nazoratdan chekinishdir: u sud topgan muammoni va uning yechimiga qo‘yilgan shartlarni ifodalash usulidir.
5-bo‘lim — Bu qoidalarni Dilnozaning ishiga tatbiq etish
Dilnozaning vaziyatini bosqichma-bosqich ko‘raylik.
- U qanday murojaat qilganini aniqlaymiz. Dilnoza ishini ko‘rayotgan oddiy suddan qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirishni so‘ragan, sud esa so‘rovni rad etgan. Shu protsessual holat 68-modda 2-qismi bo‘yicha Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish asosini tashkil etadi.
- U so‘ragan masala qonunning konstitutsiyaviyligiga taalluqli. Konstitutsiyaviy sud qonun qoidasini tekshiradi. Biroq Dilnoza ishda haq yoki nohaq ekanini uning o‘rniga oddiy sud hal qilmaydi degani emas: konstitutsiyaviy qaror bilan asosiy sud ishining yakuniy natijasi bir-biriga bog‘liq bo‘lsa-da, ular aynan bir masala emas.
- Sudning javobi faqat ikki xil bo‘lishi shart emas. Agar qoida barcha jihatlari bilan Konstitutsiyaga mos bo‘lsa, sud uni konstitutsiyaviy deb topishi mumkin. Agar u butunlay nomuvofiq bo‘lsa, konstitutsiyaga zid deb topishi mumkin. Ammo qoida qisman maqbul bo‘lib, qisman huquqiy muammo tug‘dirsa yoki darhol bekor qilish jiddiy bo‘shliq keltirsa, o‘zgartirilgan qaror ham tanlanishi mumkin.
- Dilnoza uchun xulosa qarorning shakliga va matniga bog‘liq. Masalan, sud qoidani Konstitutsiyaga mos talqinda qo‘llash sharti bilan saqlab qolishi yoki uni konstitutsiyaga nomuvofiq deb topib, qonun chiqaruvchidan tuzatish talab qilishi mumkin. Bu misollar Dilnozaning haqiqiy ishida aynan shunday qaror chiqadi, degani emas: buning uchun bahsli qonun va ishning barcha holatlarini bilish kerak.
Tasavvur qilaylik, sud Dilnoza ko‘tarayotgan muammo qonunning bir qismiga taalluqli, qolgan qismi esa ishlashda davom etishi mumkin, degan xulosaga keldi. U qonunni bir zumda butunlay bekor qilish o‘rniga, qoida Konstitutsiyaga nomuvofiq ekanini e’lon qilib, uni tuzatishni qonun chiqaruvchiga topshirishi mumkin. Dilnoza uchun bunday qaror «mening shikoyatim rad etildi» degani ham, «bahsli qonun darhol butunlay yo‘q qilindi» degani ham emas. Uning amaliy ma’nosini qarorda belgilangan vaqtinchalik tartib va keyingi qonunchilik o‘zgarishlari belgilaydi.
6-bo‘lim — Xulosa: nima yuz berdi va siz nima qilishingiz kerak?
Dilnoza endi sudning javobi nega oddiy «ha» yoki «yo‘q» bilan tugamasligini tushundi. O‘zgartirilgan qaror — Konstitutsiyaviy sud qonunni tekshirayotganda, muammoning ko‘lami va qonunni bekor qilish oqibatlarini hisobga olib tanlashi mumkin bo‘lgan boshqa qaror shaklidir. Uning ishida qanday yakun bo‘lishi esa faqat qonun normasini va sud qarorining to‘liq matnini ko‘rgandan keyin aniqlanadi.
Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz, quyidagilarni yodda tuting:
- Qarorning sarlavhasi bilan cheklanib qolmang. Uning xulosa qismida qonun kuchda qoladimi, qaysi talqinda qo‘llanadi va o‘zgartirishga doir muddat yoki ko‘rsatma bormi — shularni tekshiring.
- Ikki sud jarayonini farqlang. Konstitutsiyaviy sud qonun normasini baholaydi; sizning asosiy ishingiz qanday hal bo‘lishi va konstitutsiyaviy qarorning unga ta’siri bo‘yicha ish yuritayotgan sud yoki huquqshunos bilan maslahat qiling.
- Muddat va hujjatlarni darhol tekshiring. Oddiy sudning rad javobi, murojaat qilgan qonun moddasi va tegishli qaror nusxalarini saqlang; murojaat muddati hamda amaldagi protsessual talablarni Koreya huquqi bo‘yicha malakali mutaxassis bilan aniqlashtiring.
