1-bo‘lim — Insoniy voqea

Diyor Karimov davlat idorasidagi xodimlarning noqonuniy harakati tufayli sha’ni va ruhiy osoyishtaligi zarar ko‘rganini da’vo qildi. U davlatdan ma’naviy zarar uchun tovon undirishga qaror qilganida, bu faqat pul masalasi emas edi: u davlat idorasi oldida oddiy fuqaroning ham huquqi borligini sudda tan oldirmoqchi edi.

Ammo da’vo arizasi sudga topshirilgach, Diyor sud bojini to‘lamagani sababli uni to‘ldirish haqida ko‘rsatma oldi. Mablag‘i kamligi uchun sud xarajatlari bo‘yicha yordam so‘radi, lekin sud uning da’vosida yutqazishi oldindan ayon emasligini yetarlicha asoslamagan, deb arizani rad etdi. Endi Diyor oldida og‘ir savol turardi: pul topolmasa, davlatga qarshi da’vosini sud umuman ko‘rib chiqmaydimi?

2-bo‘lim — Huquqiy savol

Bu vaziyatda asosiy savol shuki: davlatga qarshi fuqarolik da’vosi bergan shaxs sud bojini to‘lashi shartmi va boj to‘lash talabini belgilovchi qonun sudga murojaat qilish huquqini konstitutsiyaga zid tarzda cheklaydimi? Shuningdek, sud xarajatlari bo‘yicha yordam rad etilganidan keyin bu qonunni konstitutsiyaga zid deb topishni so‘rash mumkinmi?

3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nimani belgilaydi?

Koreyaning fuqarolik va boshqa sud ishlaridagi bojlar to‘g‘risidagi qonunining 1-moddasi, alohida qonunda istisno nazarda tutilmagan bo‘lsa, sudga beriladigan da’vo arizasi yoki iltimosnomaga belgilangan boj qo‘shilishi kerakligini belgilaydi. Bojni marka shaklida qo‘yish o‘rniga pul yoki karta orqali to‘lash ham mumkin.

Umumiy qoida: sudga ariza bergan taraf qonunda ko‘rsatilgan bojni to‘laydi, agar qonun muayyan holat uchun alohida imtiyoz bermagan bo‘lsa.

Bu yerda muhim istisno ham bor. Boj qo‘yish va sud depoziti haqidagi maxsus qonunning 2-moddasiga ko‘ra, davlatning o‘zi davlat taraf bo‘lgan ishlar va ma’muriy sud ishlarida boj to‘lamaydi. Bu qoida xususiy da’vogarni, masalan, davlatdan tovon talab qilayotgan fuqaroni bojdan ozod qilmaydi. Istisno davlatning o‘ziga taalluqli; u qarshi tarafga ham avtomatik ravishda beriladigan imtiyoz emas.

Муҳим фарқ: давлат ишда тараф экани учун fuqaro ham bojdan ozod bo‘lib qolmaydi. Qonundagi imtiyoz davlatning o‘zi boj to‘lamasligiga tegishli.

Bojni to‘lay olmaydigan shaxs sud xarajatlari bo‘yicha yordam so‘rashi mumkin. Bunday yordam sudga murojaat qilish imkoniyatini butunlay yopib qo‘ymaslik uchun yaratilgan, biroq u avtomatik ravishda berilmaydi. Sud talabgorning moliyaviy ahvolini va da’voning sudda ko‘rib chiqishga arzigulik asoslari bor-yo‘qligini baholaydi. Xususan, ishda yutqazish oldindan ravshan emasligini ko‘rsatish talab etilishi mumkin.

Konstitutsiyaviy nazorat masalasida esa ikki jihatni ajratish kerak:

  • Taraf suddan qo‘llanayotgan qonunni konstitutsiyaga zid deb topish masalasini ko‘rib chiqishni so‘rashi mumkin.
  • Qonunni konstitutsiyaviy nazoratga yuborish haqidagi qarorni ishni ko‘rayotgan sud chiqaradi. Talabning o‘zi qonunni avtomatik ravishda bekor qilmaydi yoki boj to‘lash majburiyatini to‘xtatmaydi.
  • Sud xarajatlari bo‘yicha yordam olish imkoniyati mavjudligi boj talabi odil sudlovga murojaat qilish huquqini buzadimi, degan bahoda hisobga olinadi.

4-bo‘lim — Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?

Koreya Konstitutsiyaviy sudi sudga ariza berishda boj talab qilinishini o‘z-o‘zidan konstitutsiyaga zid deb hisoblamaydi. Sud xarajatlari sud tizimining ishlashi va ish yuritish tartibining bir qismi ekanini, ularning miqdori va shakli esa mamlakatning sud tizimi hamda iqtisodiy sharoitini hisobga olib belgilanishini tan oladi.

Sudlarning umumiy yondashuviga ko‘ra, boj miqdori haddan tashqari yuqori bo‘lmasa va mablag‘i yetishmaydigan taraf uchun sud xarajatlari bo‘yicha yordam kabi himoya mexanizmi mavjud bo‘lsa, boj talabi odatda sudga murojaat qilish huquqini buzadigan darajadagi to‘siq deb topilmaydi.

Davlatning o‘zi bojdan ozod qilinishiga doir istisnoga ham sudlar uning amaliy oqibatlari nuqtayi nazaridan qaraydi. Davlat boj to‘lasa, pul davlat xazinasidan chiqib, yana xazinaga qaytadi; shu sababli bu to‘lov davlatning mol-mulkiga oddiy fuqaroning to‘lovi kabi ta’sir qilmaydi. Bundan tashqari, bojdan ozod qilish ishning kim foydasiga hal bo‘lishini o‘zgartirmaydi. Shu bois bu imtiyozning o‘zi davlatga asossiz ustunlik berishini yoki qarshi tarafning adolatli sud muhokamasiga bo‘lgan huquqini buzishini anglatmaydi.

Shu bilan birga, sudlar nazariy jihatdan boj miqdori nihoyatda katta bo‘lib, amalda sudga kirish imkonini yo‘qqa chiqarsa, masalani boshqacha baholashi mumkin. Ammo bu xulosa har qanday boj talabiga avtomatik tatbiq etilmaydi; ishning holati, boj miqdori va mavjud yordam choralariga birgalikda qaraladi.

5-bo‘lim — Qoidalarni Diyorning holatiga tatbiq etish

Diyorning vaziyatini bosqichma-bosqich ko‘raylik.

  1. Da’vogar kim? Diyor davlat emas, balki davlatdan ma’naviy zarar uchun tovon talab qilayotgan fuqaro. Demak, davlatning o‘zi ish taraf bo‘lganda boj to‘lamasligi haqidagi istisno Diyorni bojdan ozod qilmaydi.
  2. Boj talabi qonuniy asosga egami? Umumiy qoida da’vo arizasiga boj to‘lashni talab qiladi. Sud Diyorning arizasini ko‘rib, boj yetishmayotganini bildirgan ekan, u bojni to‘lashi yoki suddan xarajatlar bo‘yicha yordam olishi kerak bo‘ladi.
  3. Yordam so‘rovi nega muhim? Diyor to‘lovga qurbi yetmasligini bildirgan, lekin суд ундан даъво мазмунига оид асосни ҳам кўрсатишни талаб қилган: ишда ютқазиши олдиндан аён эмаслигини далиллар билан асослаш зарур бўлган. Суд буни етарли деб топмагани унинг даъвоси ҳақиқатда асоссиз дегани эмас; бу фақат ёрдам сўрови учун талаб қилинган асослаш етарли бўлмаганини англатади.
  4. Қонунни конституцияга зид деб топиш талаби натижани ўзгартирадими? Diyor suddan boj haqidagi qoidani konstitutsiyaviy nazoratga yuborishni so‘rashi mumkin. Biroq sud boj talabi o‘zi haddan tashqari og‘ir emasligi, xarajatlar bo‘yicha yordam tizimi borligi va davlatga qarshi da’vo uchun davlatning bojdan ozod qilinishi fuqaro uchun ham imtiyoz yaratmasligini inobatga olishi ehtimol.
  5. Da’vo nima xavf ostida? Agar Diyor boj to‘lash haqidagi ko‘rsatmani belgilangan tartibda bajarmasa va yordam olishga erishmasa, da’vo mazmunan hal qilinmasdan, protsessual sabab bilan qaytarilishi yoki ko‘rib chiqilmay qolishi mumkin. Shuning uchun faqat konstitutsiyaviy e’tirozga tayanish xavfli: boj yoki yordam masalasini amaliy ravishda hal etish ham zarur.

6-bo‘lim — Xulosa: nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?

Diyor boj haqidagi umumiy qoidani sudga murojaат қилиш ҳуқуқини buzади, деган асос билан конституцияга зид деб топишни сўраши мумкин эди. Лекин бундай талабнинг муваффақият қозониши эҳтимоли паст: Корея судлари суд харажатлари бўйича ёрдам механизмини ҳам ҳисобга олади ва давлатнинг ўзи учун белгиланган имтиёзни унга қарши даъво берган фуқарога татбиқ этмайди. Суд харажатлари бўйича ёрдам рад этилгани ҳам, ўз-ўзидан, тегишли қонун конституцияга зидлигини исботламайди.

Шу воқеада Дiyor bojni belgilangan muddatda to‘lamasa va yordam olish qarorini o‘zgartira olmasa, da’vosi mohiyatan ko‘rib chiqilmasdan protsessual oqibatga uchrashi mumkin. Bu uning davlat idorasi noqonuniy ish tutgan-tutmaganiga sud javob berdi, degani emas. U faqat da’vosini ko‘rib chiqishga imkon beradigan talabni bajarmagan bo‘ladi.

Шунга ўхшаш вазиятда қуйидаги амалий қадамларни кўринг:

  • Суд белгилаган муддатни ўтказманг. Буйруқда кўрсатилган суммани, тўлов усулини ва муддатни аниқланг; зарур бўлса, суддан муддат ёки тўлов тартиби бўйича тушунтириш сўранг.
  • Ёрдам сўровини ҳужжатлар билан мустаҳкамланг. Даромад, мол-мулк, қарз ва оилавий харажатларга оид маълумотлар билан бирга даъвонинг асосини кўрсатувчи ҳужжатларни ҳам тақдим этинг. Мақсад фақат тўловга қурбингиз етмаслигини эмас, ишни судда кўриб чиқишга асос борлигини ҳам кўрсатишдир.
  • Конституциявий талабни ягона чора деб билманг. Қонунни конституциявий назоратга юборишни сўраш мумкин, аммо бу мурожаатнинг ўзи бўйни тўлаш мажбуриятини тўхтатмайди. Суд ҳужжатларини олишингиз билан маҳаллий юрист ёки ҳуқуқий ёрдам ташкилотига мурожаат қилинг.