Donald Tramp va Bahsli AI Tasviri: Shifokormi yoki Mashoh?
Shu haftada Donald Tramp o'zining Truth Social ijtimoiy tarmog'ida sun'iy intellekt (AI) yordamida yaratilgan g'alati tasvirni e'lon qildi. Suratda u oq libos kiygan holda, shifoxonadagi kasal yoki vafot etgan odamning ustiga nur sochuvchi qo'lini qo'ygan edi. Bu holat xuddi mo'jizaviy tarzda davolash yoki tiriltirishga o'xshash edi.
Ko'pchilik ushbu tasvirni Donald Trampning o'zini Messiy (dunyoga najot keltiruvchi najotkor) yoki Isoning obrazida taqdim etishi deb talqin qildi. Biroq, ertasi kuni ertalab u ushbu postni o'chirib tashladi va jurnalistlarga: "Men shunchaki o'zimni shifokor obrazida tasavvur qilgan edim", deb tushuntirdi. U Isoning obraziga o'xshatishni "yolg'on yangiliklar" (fake news) deb atadi.
Kufrlik (Blasphemy) nima va u qanday tushuniladi?
Xristian an'analarida kufrlik (blasphemy - Xudoga yoki muqaddas narsalarga nisbatan hurmatsizlik, masxara qilish yoki haqorat qilish) tushunchasi tarix davomida o'zgarib kelgan. Oddiy qilib aytganda, bu Xudoga yoki muqaddas qadriyatlarga nisbatan nafrat yoki mensimaslikni ifodalovchi nutq, fikr yoki harakatdir.
Tarixiy va diniy ildizlar
Kufrlik tushunchasi Yahudiylik va Xristianlikda Eski Ahdning taqiqlariga borib taqaladi. Eski Ahdda Xudoning nomini haqorat qilish og'ir jinoyat hisoblangan va buning jazosi o'lim (toshlatish) bo'lgan.
Muhim fakt: Yangi Ahd kelishi bilan bu tushuncha kengaydi va Isoni rad etish, uni masxara qilish yoki uning ilohiy tabiatini inkor etish ham kufrlik deb hisolana boshladi.
O'rta asrlarda o'zini Iso deb e'lon qilish yoki faqat unga tegishli bo'lgan mo'jizaviy kuchlarga ega ekanligini da'vo qilish juda xavfli deb bilingan. Bunday shaxslar yereziy (dinning asosiy ta'limotlariga zid bo'lgan noto'g'ri e'tiqod vakillari) deb atalgan va qattiq jazolangan. Aynan shu nuqtai nazardan, Trampning o'zini Isoning obrazida ko'rsatishi ko'plab dindorlar uchun qabul qilib bo'lmas haqorat bo'ldi.
Kufrlik: Gunohmi yoki Jinoyat?
17-asrdan boshlab kufrlik tushunchasi faqat Xudoga qarshi jinoyat emas, balki jamiyatga qarshi jinoyat sifatida ko'rilishni boshladi. Yevropaning beqaror siyosiy muhitida diniy qadriyatlarni kamsitish ijtimoiy va siyosiy tartibni buzish deb baholangan.
- James Naylor misoli: 1656-yilda Kvekerlar harakati vakili James Naylor Isoning Quddusga kirishini qayta sahnalashtirgani uchun qamoqqa olingan.
- AQSh qonunchiligi: AQShning Virginia shtatidagi ilk qonunlar to'plamida Muqaddas Uchlikni (Trinity - Xudo, Iso va Muqaddas Ruh birligi) haqorat qilganlar uchun o'lim jazosi belgilangan edi.
Garchi AQSh Konstitutsiyasining Birinchi tuzatishi so'z erkinligini himoya qilsa-da, kufrlikka qarshi qonunlar uzoq vaqt davomida amalda qoldi. Faqat Ikkinchi jahon urushidan keyin AQSh Oliy sudi bunday qonunlar so'z erkinligini cheklashi haqida qaror chiqardi. Shunga qaramay, ba'zi shtatlarning qonunlar kitobida hali ham kufrlik haqidagi moddalar saqlanib qolgan.
Islom dinida kufrlik tushunchasi
Islom dinida "blasphemy" so'zining aynan bir xil tarjimasi bo'lmasa-da, unga o'xshash kufr yoki shirk (Xudoga sherik keltirish yoki e'tiqodga zid ish qilish) tushunchalari mavjud. Amaliyotda bu Xudoni, Payg'ambarni yoki umumiy islom an'analarini masxara qilishni anglatadi.
Yaqinda Donald Trampning "Allohga hamdlar bo'lsin" (Praise be to Allah) iborasini masxara ohangida ishlatgan posti musulmonlar orasida katta norozilik uyg'otdi. CAIR (Amerika-Islom aloqalari kengashi) buni "tashvishli" va "musulmonlar uchun haqoratli" deb atadi.
Ko'pgina zamonaviy islom davlatlarida kufrlikka qarshi qonunlar qat'iy ravishda amal qilinadi va bu yerda diniy qadriyatlarni kamsitish jiddiy huquqiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.
Xulosa: Bu haqiqatan ham muhimmi?
Har qanday dinga nisbatan tanqidiy fikr bildirish yoki qarshi chiqish o'z-o-zidan kufrlik emas. Muhimi — tanqidning mazmuni emas, balki uning ifodalanish uslubidir.
Nega biz xavotirga tushishimiz kerak?
Tanqid shunchaki fikr bildirishdan chiqib, diniy nafrat nutqiga (religious hate speech - ma'lum bir din vakillarini kamsituvchi va ularga qarshi zo'ravonlikni rag'batlantiruvchi nutq) aylanib qolsa, bu jamiyat uchun xavfli bo'ladi. Dunyoviy (sekulyar) jamiyatda biz kufrlik masalasiga teologik emas, balki ommaviy axloq nuqtai nazaridan qarashimiz lozim.
Donald Trampning holatiga kelsak:
- Agar kufrlikni dinni masxara qilish deb tushunsak, uning Islomga nisbatan munosabati shubhasiz kufrlikdir.
- Agar u o'zini ilohiy shaxs yoki Iso sifatida taqdim etgan bo'lsa, xristianlar buni haqorat deb hisoblashga haqli.
Sekulyar nuqtai nazardan, bu harakatlar nafrat nutqidan ko'ra ko'proq o'ziga xos ahmoqlik va e'tiborni tortishga urinish deb baholanishi mumkin. Biroq, AQSh prezidenti kabi yuqori lavozimli shaxs uchun bunday xatti-harakatlar o'ta nomunosib va noo'rin hisoblanadi.
