Một căn phòng màu hồng, một căn phòng màu xanh — và câu hỏi phía sau
Quan niệm “con gái thích màu hồng, con trai thích màu xanh” thường được xem là một khuôn mẫu giới cần vượt qua. Trong các bức ảnh của Yoon Jung-mi, trẻ em ngồi giữa căn phòng đầy đồ vật cùng một màu chủ đạo: một bé gái giữa những món đồ màu hồng, một bé trai giữa các vật dụng màu xanh. Cách sắp đặt ấy thoạt nhìn có vẻ củng cố định kiến quen thuộc, nhưng khi quan sát kỹ hơn, người xem được mời đặt câu hỏi: những lựa chọn này đến từ đâu, và liệu chúng có tồn tại mãi mãi?
Màu sắc không tự nhiên thuộc về bé gái hay bé trai. Những gì trẻ yêu thích có thể thay đổi cùng thời gian, trải nghiệm và môi trường sống.
Yoon bắt đầu dự án ảnh “Pink & Blue” năm 2005, từ việc nhận ra con gái mình đặc biệt yêu màu hồng và thường chỉ muốn mua đồ chơi màu đó. Từ một quan sát trong gia đình, dự án dần mở rộng thành cuộc tìm hiểu về trẻ em, đồ vật và cách sở thích được thể hiện trong đời sống hằng ngày. Bộ ảnh được trưng bày tại hơn 100 địa điểm trên thế giới trong khoảng 15 năm, cho thấy chủ đề này chạm đến trải nghiệm của nhiều cộng đồng khác nhau.
Đồ vật kể chuyện về sở thích và môi trường sống
Dự án không chỉ hỏi trẻ thích màu gì. Những căn phòng trong ảnh còn ghi lại mối liên hệ giữa một người với đồ vật mình sở hữu: đồ chơi, quần áo, vật trang trí và những món đồ tích lũy theo thời gian. Chúng có thể phản ánh niềm vui, thói quen, sự tò mò và cả những lựa chọn được định hình bởi gia đình, thị trường hay văn hóa đại chúng.
Nói cách khác, màu sắc là một phần của câu chuyện, chứ không phải lời giải thích duy nhất. Hai đứa trẻ cùng thích màu xanh có thể yêu thích những thứ rất khác nhau; một em có thể mê xe cộ, em khác lại thích đồ dùng thủ công. Việc nhìn vào toàn bộ căn phòng giúp người xem thấy rằng sở thích cá nhân phong phú hơn những nhãn gọi đơn giản như “đồ con gái” hay “đồ con trai”.
Những lựa chọn không đứng yên
Cuốn sách ảnh Xin chào, màu hồng và xanh của tôi, do So I-eon viết, tập hợp những bức ảnh được chụp từ năm 2006 đến 2018. Một số nhân vật được chụp lại sau những khoảng thời gian khác nhau, từ ba năm đến sáu năm, thậm chí 12 năm. Khi đặt các bức ảnh cạnh nhau, người đọc có thể nhận ra căn phòng và các món đồ thay đổi cùng với sự trưởng thành của chủ nhân.
Trường hợp của bé Sang-yu là một ví dụ rõ nét. Căn phòng của em được chụp vào các năm 2006, 2009 và 2015: ban đầu gần như tràn ngập màu hồng, chỉ ba năm sau đã có nhiều đồ màu xanh, rồi vài năm tiếp theo xuất hiện nhiều màu sắc hơn và không gian trở nên thoáng đãng. Sự thay đổi ấy không nhất thiết có nghĩa một màu được thay bằng màu khác theo một quy luật cố định; điều đáng chú ý là sở thích của một người có thể rộng mở, biến chuyển và không bị đóng khung từ nhỏ.
Cách chụp khiến đồ vật trở thành nhân vật
Các bức ảnh được chụp bằng máy ảnh khổ trung bình (loại máy sử dụng phim hoặc cảm biến lớn, thường cho hình ảnh nhiều chi tiết) và cùng đặt trong khung hình vuông. Khung hình này khiến những vật dụng trong căn phòng trông dày đặc, như thể người xem đang đứng trước một thế giới nhỏ được sắp xếp cẩn thận.
Việc chuẩn bị mỗi bức ảnh cũng đòi hỏi nhiều thời gian. Yoon cho biết bà có thể dành hơn năm giờ để bố trí các đồ vật. Trẻ thường ngồi ở giữa hoặc phía sau khung hình, với vẻ mặt ít biểu cảm; trong khi đó, ánh sáng được bố trí để các món đồ trong phòng đều hiện rõ. Nhờ vậy, người xem không chỉ nhìn thấy khuôn mặt của trẻ mà còn có thể quan sát những vật dụng bao quanh em — những chi tiết góp phần tạo nên chân dung riêng của từng người.
Vì sao ảnh có thể kể chuyện theo cách riêng?
Sách tranh chỉ sử dụng hình ảnh chụp không phổ biến, một phần vì việc chọn ra vài bức ảnh phù hợp từ hàng nghìn tấm rồi ghép chúng thành một câu chuyện liền mạch rất khó. Ảnh chụp có vẻ tĩnh, nhưng mỗi khung hình ghi lại một khoảnh khắc cụ thể của đời sống. Khi được đặt cạnh những bức ảnh chụp ở thời điểm khác, sự thay đổi hiện lên trực tiếp — giống như nhìn lại những tấm ảnh gia đình để thấy một đứa trẻ lớn lên và căn phòng của em dần khác đi.
Ảnh cũng có thể tạo cảm giác chân thực như tư liệu, bởi người xem được nhìn thấy con người và đồ vật trong một không gian cụ thể. Khi kết hợp với chữ viết trong sách, hình ảnh không chỉ mô tả căn phòng mà còn gợi ra câu chuyện về thời gian, ký ức và sở thích. Đó là một trong những lý do sách tranh bằng ảnh có thể mở rộng cách trẻ em tiếp cận nghệ thuật.
Từ định kiến màu sắc đến quyền được lựa chọn
Những quan niệm về màu sắc và giới thường xuất hiện trong các lựa chọn rất đời thường: đồ chơi được bày bán theo nhóm “cho bé gái” hoặc “cho bé trai”, quần áo có màu sắc được gắn với từng giới, hay lời nhận xét của người lớn về món đồ trẻ chọn. Mỗi việc riêng lẻ có thể có vẻ nhỏ, nhưng khi lặp đi lặp lại, chúng có thể khiến trẻ nghĩ rằng một số sở thích phù hợp với mình còn những sở thích khác thì không.
Điều cuốn sách gợi mở không phải là trẻ phải tránh màu hồng hay màu xanh. Thay vào đó, trẻ có thể yêu một màu, nhiều màu, hoặc thay đổi lựa chọn theo từng giai đoạn mà không cần chứng minh điều đó phù hợp với giới tính của mình. Với cha mẹ và người chăm sóc, đây cũng là lời nhắc để hỏi trẻ thích điều gì, thay vì quyết định thay trẻ dựa trên những quy ước có sẵn.
Thông điệp của những căn phòng nhiều màu không phải là “hãy chọn màu đúng”, mà là mỗi người có thể tự lựa chọn và thay đổi theo cách của mình.
Một cuốn sách ảnh cũng là lời mời đến triển lãm
Xin chào, màu hồng và xanh của tôi được xuất bản năm 2021. Những bức ảnh trong sách cho phép người đọc theo dõi sự thay đổi của từng nhân vật, đồng thời nhìn lại cách đồ vật và màu sắc hiện diện trong đời sống của trẻ. Tác phẩm hướng đến một ý tưởng giản dị nhưng quan trọng: đừng để hai màu hồng và xanh quyết định trước trẻ có thể thích gì.
Một triển lãm giúp người xem hiểu thêm về hình ảnh nhiếp ảnh cũng được tổ chức tại Bảo tàng Nghệ thuật Sách Thiếu nhi Hyundai ở Pangyo đến ngày 1 tháng 11. Khi xem ảnh trong không gian trưng bày, người xem có thể quan sát lâu hơn những chi tiết nhỏ trong căn phòng và so sánh các giai đoạn khác nhau của nhân vật. Từ đó, câu hỏi về màu sắc không còn chỉ nằm trên trang sách mà trở thành dịp để mỗi gia đình trò chuyện về sở thích, lựa chọn và sự thay đổi.
Nhìn xa hơn hai màu quen thuộc
Những căn phòng trong dự án không đưa ra một công thức duy nhất cho việc nuôi dạy trẻ, cũng không khẳng định rằng màu sắc có thể nói lên toàn bộ tính cách của một người. Giá trị của chúng nằm ở việc làm cho một khuôn mẫu vốn quen thuộc trở nên hữu hình, để người xem có thể nhận ra và suy nghĩ lại về nó. Qua nhiều năm, các bức ảnh cho thấy trẻ em không đứng yên trong một lựa chọn: các em lớn lên, khám phá những điều mới và tạo nên thế giới của riêng mình.
Vì thế, câu trả lời cho câu hỏi “màu nào dành cho bé gái hay bé trai?” có thể đơn giản hơn ta tưởng: màu sắc thuộc về người yêu thích nó. Và đôi khi, điều quan trọng nhất người lớn có thể làm là để trẻ tự chọn món đồ mình muốn — dù món đồ ấy có màu gì.
