Một vùng biển quen thuộc, một cảnh đẹp mới mẻ
Trên chuyến xe buýt đi qua Namhae, một vùng ven biển ở Hàn Quốc, người kể chuyện tranh thủ quay lại mặt biển xanh hiện ra ngoài cửa kính. Xe chạy nhanh, những dải nước lấp lánh liên tục trôi khỏi tầm mắt, khiến cảnh đẹp càng trở nên đáng tiếc vì chỉ có thể nhìn thấy trong chốc lát.
Một người phụ nữ ngồi phía sau bật cười hỏi: “Thế này cũng đáng quay à? Ngày nào chúng tôi chẳng nhìn thấy.” Với người sống ở địa phương, biển là một phần bình thường của cuộc sống hằng ngày. Nhưng với vị khách từ nơi khác đến, đó lại là một khung cảnh hiếm có, đẹp đến mức muốn giữ lại trong điện thoại.
Cùng một cảnh vật có thể là điều quen thuộc với người này, nhưng lại là một khám phá đáng nhớ với người khác.
Người phụ nữ còn chỉ cho khách cách ngắm cây cầu Namhae: nên chụp từ phía bên kia khi xe đi qua cầu. Một người khác góp lời rằng cây cầu đẹp nhất khi nhìn từ một hướng nhất định. Những chỉ dẫn giản dị ấy biến chuyến đi thành cuộc trò chuyện thân tình, giúp người lạ nhìn cảnh vật bằng con mắt của người địa phương.
Vẻ đẹp được tạo nên bởi sự chú ý
Ánh nắng chiếu xuống mặt biển, làm những gợn sóng lấp lánh như có bụi ngọc rải trên mặt nước. Cảnh tượng ấy gợi hình ảnh đàn cá cơm bạc đang đồng loạt nhảy lên dưới biển. Người kể chuyện nói rằng ký ức về ánh sáng ấy vẫn rõ ràng, dù chuyến đi đã qua.
Trong câu chuyện trên xe, một phụ nữ còn chia sẻ rằng ngày 5 tháng 4 là thời điểm đẹp nhất để đến Namhae, bởi hoa anh đào khi ấy phủ kín một khu vực gần đó. Chiếc ốp điện thoại của bà in bức tranh “Đêm đầy sao trên sông Rhône” của Vincent van Gogh. Tác phẩm vẽ bầu trời đêm bên dòng sông ở miền nam nước Pháp, nhưng người phụ nữ ấy có thể nhìn thấy hình ảnh đó trên chiếc điện thoại của mình giữa cuộc sống thường nhật.
Cuộc gặp gỡ khiến người kể tự hỏi liệu Van Gogh có hình dung được rằng một người phụ nữ ở Namhae có thể nhìn thấy hình ảnh bầu trời đêm trong tranh của ông nhiều lần mỗi ngày hay không. Năm giờ đi tàu và xe buýt đem lại một kiểu kết nối khác với việc đi máy bay: không nhanh bằng, nhưng có những cuộc trò chuyện và sự gần gũi khó có thể mua bằng tiền.
Nhìn thấy nhau là bước đầu của kết nối
Trong chuyến đi, người kể còn gặp nhiều người tại hai thư viện ở Namhae, trong đó có một cô gái đến từ Indonesia và một nghệ sĩ piano từng học nhạc tại Nga. Đặc biệt, hình ảnh hai mẹ con mới chuyển từ vùng ven Seoul đến Namhae vẫn còn đọng lại. Người con ngồi hàng ghế đầu, chăm chú theo dõi buổi nói chuyện và mơ ước sáng tác ca khúc.
Thiên nhiên và những trải nghiệm ở nơi mới có thể trở thành chất liệu cho âm nhạc của cô gái ấy. Đó là những điều khó tìm thấy trong một lớp học thêm ở thành phố: cảnh biển thay đổi theo ánh sáng, cuộc trò chuyện với người xa lạ, hay cảm giác được sống giữa một cộng đồng nhỏ.
Nhìn, theo nghĩa ấy, không chỉ là tiếp nhận hình ảnh bằng mắt. Khi ta thực sự chú ý đến một người hay một khung cảnh, ta bắt đầu nhận ra những điều trước đó mình bỏ qua. Một cái nhìn đáp lại cũng có thể làm cuộc trò chuyện cởi mở hơn, giúp người ta hiểu nhau và đôi khi dễ tha thứ cho nhau hơn.
Muốn giao tiếp, con người cần hướng sự chú ý về nhau. Một lần nhìn kỹ có thể mở ra điều mà sự vội vã thường bỏ lỡ.
Những lời gọi cũng hướng về ánh nhìn
Bài viết liên hệ ý nghĩa của ánh nhìn với những cách gọi quen thuộc trong tiếng Hàn, chẳng hạn những lời như “này, nhìn tôi đây” hay “xin hãy xem xét cho tôi”. Các cách nói ấy đều hàm ý mong muốn được người khác chú ý. Trong đời sống, ta thường gọi ai đó để họ quay lại nhìn, hoặc mong một người nhìn thấy hoàn cảnh của mình trước khi đưa ra phán xét.
Tiếng Anh cũng có cách dùng từ “thấy” với nghĩa “hiểu”, như trong câu “giờ thì tôi hiểu rồi”. Mối liên hệ này cho thấy việc nhìn không chỉ dừng ở mắt: bộ não tiếp nhận hình ảnh, diễn giải nó và giúp ta nhận ra điều đang diễn ra. Một khung cảnh chỉ thật sự có ý nghĩa khi ta dành sự chú ý để quan sát và hiểu nó.
Từ ánh nhìn đến ham muốn trong “Salome”
Vở kịch “Salome” của Oscar Wilde đặt ánh nhìn và ham muốn vào trung tâm câu chuyện. Salome khao khát nhà tiên tri Jokanaan, nhưng bị ông từ chối. Sau khi nhảy múa trước vua Herod, nàng đòi lấy đầu Jokanaan làm phần thưởng.
Trong vở kịch, các nhân vật liên tục nhìn và dõi theo nhau: hoàng hậu hướng ánh mắt về Herod, những người đàn ông trong triều đình nhìn Salome, còn Salome tập trung vào Jokanaan. Những ánh nhìn ấy làm ham muốn lớn dần, đồng thời khiến các mối quan hệ trở nên căng thẳng và nguy hiểm.
“Nếu ông nhìn tôi, ông đã yêu tôi. Tôi đã nhìn ông, và tôi yêu ông.”
Lời Salome nói với Jokanaan diễn tả sự bất cân xứng giữa hai người: nàng nhìn thấy và khao khát ông, nhưng ông không đáp lại ánh nhìn ấy. Cảnh hôn lên đôi môi của Jokanaan tiếp tục đẩy câu chuyện vào vùng tối giữa tình yêu, ám ảnh và quyền lực.
Có thể hình dung cơ chế ấy qua một trải nghiệm hiện đại hơn: khi liên tục theo dõi một diễn viên trên truyền hình, khán giả dần cảm thấy thân thuộc và có thể thấy người đó hấp dẫn hơn. Việc nhìn lặp lại không nhất thiết tạo ra tình yêu, nhưng sự chú ý kéo dài có thể làm cảm xúc và ham muốn thêm mạnh mẽ.
Ánh nhìn đẹp đẽ và ánh nhìn bị cấm
Văn chương và thần thoại không chỉ xem ánh nhìn là con đường đến với vẻ đẹp. Trong câu chuyện về Medusa, người ta hóa đá khi nhìn thẳng vào nàng. Bài viết nhắc đến việc thần biển Poseidon nhìn Medusa như một phần của câu chuyện dẫn đến bi kịch ấy.
Âm nhạc cổ điển cũng có những tác phẩm lấy việc ngắm nhìn làm chủ đề trực tiếp. Nhà soạn nhạc người Pháp Olivier Messiaen viết bản nhạc piano “Hai mươi cái nhìn chiêm ngưỡng Chúa Hài đồng”, trong đó chính hành động chiêm ngưỡng được đặt thành trung tâm của tác phẩm. Ánh nhìn có thể biểu đạt sự tôn kính, say mê hay tò mò, nhưng cũng có thể gắn với ham muốn và nỗi sợ.
Một khoảnh khắc trở thành mô-típ âm nhạc
Điểm khởi đầu quyết định của opera “Tristan và Isolde” là khoảnh khắc hai nhân vật nhìn vào mắt nhau. Isolde cầm kiếm đối diện Tristan, người đã giết vị hôn phu của nàng. Nhưng khi Tristan nhìn sâu vào mắt nàng, Isolde mất đi sự cứng rắn, buông rơi thanh kiếm và bước vào mối tình bi kịch với chàng.
Nhà soạn nhạc người Đức Richard Wagner biến khoảnh khắc ngắn ngủi ấy thành một mô-típ âm nhạc, tức một nét giai điệu hoặc ý nhạc ngắn được lặp lại và biến đổi để gắn với một nhân vật, cảm xúc hay ý tưởng. Mô-típ của ánh nhìn xuất hiện trong dòng nhạc, nhắc khán giả nhớ đến giây phút hai người chạm mắt và sức mạnh của nó đối với toàn bộ câu chuyện.
Một ánh nhìn chỉ kéo dài trong chốc lát, nhưng Wagner dùng âm nhạc để làm nó vang vọng suốt vở opera dài khoảng bốn giờ. Người nghe liên tục bắt gặp mô-típ ấy và những biến thể của nó, như thể đang được đưa trở lại khoảnh khắc khởi đầu của tình yêu và nỗi đau.
Hợp âm gợi nên nỗi đau và vẻ đẹp
Theo cách giải thích trong bài viết, ở ô nhịp thứ 17, Wagner diễn tả cảm xúc đau đớn mà tha thiết của khoảnh khắc ấy bằng hòa âm. Hợp âm nổi tiếng này thường được gọi là “hợp âm Tristan”. Hòa âm là cách nhiều nốt nhạc vang lên cùng lúc; lựa chọn và sắp xếp các nốt có thể khiến âm thanh trở nên căng thẳng, mong chờ hoặc chưa được giải tỏa.
Cảm giác ấy giống như một câu hỏi âm nhạc chưa có lời đáp ngay lập tức. Người nghe có thể cảm nhận nỗi đau và khát vọng cùng tồn tại, thay vì được phân định rõ ràng thành vui hay buồn. Chính sự căng thẳng đó giúp âm nhạc lưu giữ trạng thái tình cảm phức tạp của Tristan và Isolde.
Trong “Tristan và Isolde”, một lần mắt chạm mắt không chỉ mở đầu cho tình yêu. Nó trở thành ý nhạc trở đi trở lại, giữ ký ức về tình yêu và bi kịch ở trung tâm vở opera.
Ánh nhìn luôn cần có sự đáp lại
Trên đường trở về, người kể chuyện lại nhìn thấy cầu Namhae. Đèn cầu phản chiếu trên mặt nước buổi tối, khiến cảnh vật như đang gọi mọi người chú ý đến nó. Lời khuyên của những người phụ nữ trên xe hóa ra chính xác: ngắm cây cầu từ hướng họ chỉ, khung cảnh quả thật đẹp hơn.
Ánh sáng trên mặt biển gợi lại bức tranh đêm của Van Gogh, nhưng lúc này cảnh vật không còn chỉ là điều người kể lặng lẽ quan sát. Nó gắn với lời chỉ dẫn, tiếng cười và cuộc trò chuyện trên chuyến xe. Một cái nhìn được chia sẻ đã khiến nơi xa lạ trở nên gần gũi hơn.
Câu chuyện từ Namhae, vở “Salome” và opera “Tristan và Isolde” cùng gặp nhau ở một ý tưởng: nhiều khởi đầu bắt nguồn từ việc nhìn thấy. Nhưng điều tạo nên kết nối sâu sắc không phải là ánh mắt đơn phương, mà là khoảnh khắc hai người nhìn thấy nhau và đáp lại nhau.
Nhìn kỹ hơn để nhận ra thế giới
Một vùng biển có thể là cảnh quen thuộc với người địa phương, là kỳ quan với du khách, hoặc trở thành nguồn cảm hứng cho một người trẻ muốn viết nhạc. Cũng như vậy, một ánh nhìn trong opera có thể mở ra cả một câu chuyện dài, khi âm nhạc liên tục nhắc người nghe về khoảnh khắc ấy.
Bốn giờ opera bắt đầu từ một giây phút, còn một ký ức đẹp đôi khi bắt đầu từ việc ta chịu nhìn thêm một lần. Khi ta chú ý đến người bên cạnh, cảnh vật trước mắt hay một giai điệu đang vang lên, thế giới quen thuộc có thể bỗng trở nên mới mẻ.
