Vở kịch giật gân tâm lý 《Eliza》 của Tom Holloway, đang có mùa công diễn ra mắt thế giới tại Công ty Sân khấu Melbourne, tái hiện nguồn gốc của Eliza, người bạn đồng hành trị liệu bằng hội thoại AI đầu tiên trên thế giới, được tạo ra vào thập niên 1960. Tác phẩm đề cập đến sự giằng co giữa khả năng trí tuệ nhân tạo giúp đỡ con người và nguy cơ gây hại. Nhận xét rằng khán giả chưa thực sự đồng cảm với sự suy sụp tâm lý của nhân vật chính vừa là một điểm đáng tiếc, vừa có thể được xem là hiệu ứng cho thấy khoảng cách giữa sự đồng cảm AI bắt chước và cảm xúc của con người.

Bối cảnh và ngữ cảnh

Tác giả bài viết trước tiên kể về trải nghiệm trị liệu tâm lý của mình. Tác giả nhớ lại rằng nhà tâm lý học đã nói tâm trí con người là một bí ẩn và có thể chúng ta sẽ không bao giờ hiểu hết được. Tác giả viết rằng lời nói ấy khiến mình bắt đầu nhìn nhận trị liệu bằng hội thoại không phải là một quy trình dẫn đến kết luận định sẵn, mà là hành trình không ngừng khám phá nội tâm con người.

Góc nhìn này gắn với đề tài của vở kịch. Bài viết cho biết trị liệu bằng hội thoại thông qua trí tuệ nhân tạo ngày càng phổ biến, và AI đóng vai trò là đối tác trò chuyện có vẻ đồng cảm khi xử lý các vấn đề về tâm trí và cảm xúc. Điểm quan trọng nằm ở cụm từ “có vẻ đồng cảm”. Phản hồi lời nói của người khác và thực sự cảm nhận cảm xúc, thấu hiểu đối phương có thể không phải là một việc giống nhau.

Nhân vật trung tâm của vở kịch là Joseph Weizenbaum, dựa trên nhà khoa học máy tính có thật đã tạo ra Eliza và là người sống sót sau thảm họa Holocaust. Bài viết cho biết về sau ông trở thành người hoài nghi mạnh mẽ về AI. Tên Eliza được lấy từ nhân vật trong vở kịch 《Pygmalion》. Tác phẩm theo sát cả góc nhìn của nhà phát minh lẫn những người xung quanh trải nghiệm chương trình, qua đó cho thấy không chỉ chức năng của công nghệ mà cả ý nghĩa mọi người gán cho công nghệ ấy.

Becky, do Manali Datar thủ vai, là nhân vật dựa trên người có thật và giúp Weizenbaum phát triển Eliza. Trong vở kịch, Becky sử dụng chức năng trị liệu tâm lý của chương trình và bắt đầu xây dựng mối quan hệ cá nhân với Eliza. Đồng thời, cô trau dồi kỹ năng lập trình và hào hứng với tiềm năng của Eliza. Trái lại, Weizenbaum ngày càng lo ngại trước việc mọi người cho rằng Eliza có năng lực tri giác. Cùng một chương trình, với người này là nguồn an ủi và tiềm năng, còn với người kia là điều khiến họ phải cân nhắc nguy cơ.

Ý nghĩa của câu chuyện

Điều cốt lõi của tác phẩm không chỉ là liệu AI có thể nói như con người hay không. Vở kịch còn đặt câu hỏi con người gửi gắm cảm xúc gì vào những lời nói ấy và liệu họ có xem đó là sự đồng cảm thực sự hay không. Tác giả bài viết nhận định Eliza không phải con người và không có cảm xúc; chính con người mới là bên diễn giải những phản hồi mô phỏng của Eliza thành sự đồng cảm. Vì vậy, cần phân biệt giữa việc cuộc trò chuyện có thể mang lại cảm giác được an ủi và việc đối phương có thực sự cảm nhận cảm xúc hay không.

Sự phân biệt này cũng có thể có ý nghĩa với những người sử dụng công cụ trò chuyện AI để giải quyết vấn đề tâm lý. Chẳng hạn, nếu ai đó tìm thấy sự an ủi khi trò chuyện với AI, không cần phủ nhận trải nghiệm ấy, nhưng cũng không thể khẳng định rằng phản hồi đó xuất phát từ cảm xúc thật hay sự thấu hiểu của con người. Quá trình Becky xây dựng mối quan hệ cá nhân với chương trình trong vở kịch có thể được xem là tình huống cho thấy trải nghiệm nhận được phản hồi hữu ích có thể hòa lẫn với những kỳ vọng về một mối quan hệ.

Khoảng cách cảm xúc của vở kịch cũng có thể là một cách khiến khán giả trực tiếp trải nghiệm câu hỏi này. Tác giả viết rằng cú hù dọa bất ngờ ở giữa vở kịch nhấn mạnh thời điểm sự rối loạn của Weizenbaum trở nên nghiêm trọng hơn. Tuy nhiên, tác giả nhận xét rằng sau khoảnh khắc đó, khán giả vẫn không cảm nhận được sự suy sụp tâm lý của ông. Theo tác giả, tác phẩm tạo dựng sự kích thích trí tuệ và căng thẳng nhưng không chuyển hóa trọn vẹn thành trải nghiệm cảm xúc.

Khoảng cách đó cũng trùng khớp với chủ đề của tác phẩm. Khán giả có thể nhìn thấy biểu hiện của cảm xúc nhưng không nhất thiết cùng cảm nhận cảm xúc ấy. Tương tự, Eliza có thể tạo ra những phản hồi trông giống sự đồng cảm nhưng bản thân không có cảm xúc thực sự. Tác giả cho rằng sự căng thẳng này làm nổi bật khác biệt giữa con người và AI, cũng như câu hỏi liệu AI có thể thực sự tái hiện hành vi của con người hay không. Tuy nhiên, bài viết đưa ra đồng thời hai cách đánh giá về việc liệu khoảng cách cảm xúc là hiệu ứng có chủ ý hay là yếu tố hạn chế thành công của vở kịch.

Những điều đã được xác nhận và những điều chưa rõ

Những điều đã được xác nhận

  • 《Eliza》 là vở kịch giật gân tâm lý do Tom Holloway chấp bút, đang có mùa công diễn ra mắt thế giới tại Công ty Sân khấu Melbourne.
  • Vở kịch kể về sự ra đời của Eliza trong thập niên 1960, cũng như tiềm năng và nguy cơ của AI trong việc giúp đỡ con người.
  • Trong vở kịch, Becky sử dụng chức năng trị liệu tâm lý của Eliza và bắt đầu xây dựng mối quan hệ cá nhân với chương trình.
  • Tác giả bài viết nhận xét rằng những chiếc hộp đựng tài liệu xếp thành hàng trong bối cảnh sân khấu gợi liên tưởng đến Đài tưởng niệm những người Do Thái bị sát hại ở châu Âu tại Berlin.
  • Tác giả nhận xét rằng tác phẩm cho thấy sự suy sụp tâm lý của Weizenbaum nhưng khán giả không cùng cảm nhận được cảm xúc ấy.

Những điều chưa rõ

  • Bài viết không nêu lịch diễn cụ thể và giá vé của vở kịch.

Những điều độc giả nên kiểm tra

  • Nếu cân nhắc xem vở diễn, cần kiểm tra lịch diễn và giá vé trong thông tin cập nhật mới nhất của Công ty Sân khấu Melbourne. Không thể biết những thông tin này chỉ dựa vào bài viết.
  • Khi sử dụng công cụ trò chuyện AI để giải quyết vấn đề tâm lý hoặc cảm xúc, có thể cân nhắc phân biệt giữa trải nghiệm được an ủi qua cuộc trò chuyện và việc đối phương có thực sự cảm nhận cảm xúc hay không.
  • Khi xem vở kịch, có thể chú ý cách hai tuyến diễn biến đan cài với nhau: sự giúp đỡ Becky nhận được từ Eliza và nỗi lo của Weizenbaum về việc mọi người lầm tưởng chương trình có năng lực tri giác.