“Bizning onam” deganda kim nazarda tutiladi?
Koreys tilida odamlar o‘z onasi, otasi, farzandi yoki turmush o‘rtog‘i haqida gapirganda “mening onam” deyish o‘rniga ko‘pincha “bizning onamiz” mazmunidagi iborani ishlatadi. Bu ibora oilada bir nechta ona borligini anglatmaydi: odatda so‘zlovchining o‘z onasi nazarda tutiladi. Xuddi shuningdek, yolg‘iz farzand ham ota-onasini “bizning ota-onamiz” deb atashi mumkin.
Bunday ifoda boshqa til vakiliga g‘alati eshitilishi mumkin. Masalan, ingliz tilida odatda “my mother” — “mening onam” deyiladi; koreys tilidagi odatdagi shakl esa so‘zma-so‘z “bizning onamiz”ga yaqin. Shunga qaramay, bu farqni mantiqsizlik deb bo‘lmaydi: tillar odamlar o‘rtasidagi munosabatlarni turlicha ifodalaydi.
Koreys tilidagi “bizning” ko‘pincha bir nechta odamning umumiy egaligini emas, so‘zlovchining oilaga yoki yaqin guruhga mansubligini bildiradi.
Koreys tilida “biz” munosabatni ko‘rsatadi
“Bizning mahalla” yoki “bizning maktab” deyilganda, odatda shu joy yoki muassasaga aloqador ko‘pchilik odamlar tasavvur qilinadi. Ammo “bizning onam” yoki “bizning turmush o‘rtog‘im” degan birikmalarda “biz” so‘zining vazifasi boshqacharoq: u oila degan yaqin doirani ko‘rsatadi, so‘zlovchi esa shu doiraning ichidan qarab gapiradi.
Buni oddiy misol bilan tushunish mumkin. Bir odam “bizning uyga keling” desa, bu uy bir nechta kishining mulki ekani shart emas. U yolg‘iz yashasa ham, o‘z yashash joyini “bizning uy” deb atashi mumkin; bunda “uy” uning o‘ziga tegishli kundalik hayot va yaqinlik makonini anglatadi.
Tilshunoslikda bunday farqni so‘zlovchi nuqtayi nazari (gap kimning qarashidan tuzilayotgani) bilan izohlash mumkin. Koreyscha ifoda ko‘pincha odamni alohida shaxs sifatida emas, oilasi yoki yaqinlarining bir qismi sifatida ko‘rsatadi. Shu sababli “bizning onam” shakli koreys tilidagi munosabatlarga asoslangan dunyoqarash bilan mos tushadi.
Inglizcha “mening” va koreyscha “bizning”
Ingliz tilida o‘z oilasi haqida begona odamga gapirganda, odatda “my mother” — “mening onam”, “my son” — “mening o‘g‘lim” deyiladi. “Our son” — “bizning o‘g‘limiz” shakli esa ko‘pincha ota-ona ikkalasi birgalikda gapirayotganini anglatadi. Turmush o‘rtog‘i haqida ham odatda “my husband” yoki “my wife” deyiladi.
Demak, inglizcha ifoda ko‘proq so‘zlovchining o‘ziga tayanadi, koreyschada esa oilaviy aloqalar va guruhga mansublik ko‘proq seziladi. Uy haqida gapirganda ham farq ko‘rinadi: ingliz tilida kishi yolg‘iz yashasa ham, boshqalarga “my home” — “mening uyim” deydi. Koreys tilida esa “bizning uy” mazmunidagi shakl odatiy bo‘lishi mumkin.
Bu yerda bir til ikkinchisidan aniqroq yoki mantiqliroq, degan xulosa chiqmaydi. Til me’yorlari (odamlar kelishib, vaqt davomida shakllantirgan so‘zlashish odatlari) doimo qat’iy mantiq asosida qurilmaydi. Masalan, ayrim so‘zlarning yozilishi va talaffuzi bir-biriga mos kelmasligi mumkin; bu tilni “noto‘g‘ri” qilmaydi, balki uning tarixiy rivojlanishini ko‘rsatadi.
Bu odat faqat koreys tiliga xos emas
Koreys tilidagi bu xususiyatga o‘xshash ifodalar boshqa tillarda ham uchraydi. Masalan, mo‘g‘ul tilidagi “manay” so‘zi “bizning” ma’nosini beradi va “ona” yoki “uy” so‘zlari bilan birga ishlatilishi mumkin. Turk tilida ham “bizim” — “bizning” so‘zi “bizim ev” (“bizning uy”) kabi birikmalarda kundalik hayotda qo‘llanadi.
Yapon tilida oila yoki uy haqida gapirganda “uchi” so‘zi ishlatilishi mumkin. Bu so‘z “ichkari”, “uy” yoki “bizning yaqin doiramiz” mazmunini berib, masalan, “uchi no okaasan” shaklida “bizning onamiz” ma’nosiga yaqinlashadi. Bunday ifodalar uy ichidagi kishilar bilan tashqi dunyo o‘rtasidagi chegarani til orqali sezdiradi.
Bu o‘xшashliklar xalqlar bir xil fikrlaydi yoki bir xil madaniyatga ega, degani emas. Biroq tilning ayrim shakllari oilaga mansublik, yaqinlik va o‘zaro bog‘liqlikni qanday ko‘rsatishini taqqoslashga yordam beradi. Odamlar “meniki” deyish o‘rniga “bizniki” deyishi — ba’zan egalikdan ko‘ra munosabatni muhimroq deb bilishidan darak beradi.
“Biz” va kamtarona “biz”: farq nimada?
Koreys tilida oddiy “biz” ma’nosidagi so‘z so‘zlovchi bilan birga tinglovchini ham guruhga qo‘shishi mumkin. Kamtarlik yoki hurmatni bildiradigan “biz” shakli esa ko‘pincha faqat so‘zlovchi mansub bo‘lgan guruhni anglatadi va tinglovchini undan tashqarida qoldiradi. Kamtarona shakl (o‘zini yoki o‘z tomonini pastroq ko‘rsatadigan so‘z) suhbatdoshga hurmat ko‘rsatish uchun ishlatiladi.
Shu sababli “bizning kompaniyamiz” bilan “kamtarona bizning kompaniyamiz” mazmunidagi shakllarni har doim bir-birining o‘rnida ishlatib bo‘lmaydi. Xodim o‘z boshlig‘iga “bizning kompaniyamiz” desa, boshliq ham kompaniya a’zosi ekanini tan oladi. “Kamtarona bizning kompaniyamiz” desa, so‘zma-so‘z ma’no suhbatdoshni kompaniyaga kirmaydigan odamdek ko‘rsatib qo‘yishi mumkin.
Ota-onaga hurmat bilan murojaat qilish ham oilani “biz” doirasidan chiqarib tashlash kerak degani emas. Kishi ota-onasiga odob bilan gapirsa ham, o‘z oilasi haqida “bizning oilamiz” deb aytishi mumkin. Bu yerda hurmat ifodasi bilan guruhga kimlar kirishi masalasi bir-biridan farq qiladi.
- “Bizning” shakli so‘zlovchi va suhbatdoshni umumiy guruhga qo‘shishi mumkin.
- Kamtarona “biz” shakli so‘zlovchi tomonini pastroq ko‘rsatib, tinglovchini guruhdan tashqarida qoldirishi mumkin.
- Shuning uchun tanish, hamkasb yoki rahbar bilan gaplashishda ham vaziyatga mos shaklni tanlash muhim.
Nega “bizning mamlakatimiz” deyiladi?
Mamlakat haqida gapirganda so‘zlovchi va tinglovchi ko‘pincha bir davlat fuqarolari hisoblanadi. Shu bois mamlakatni “bizning mamlakatimiz” deb atash suhbatdoshni ham umumiy guruhga qo‘shadi. Kamtarona “bizning mamlakatimiz” mazmunidagi ibora esa tinglovchini shu mamlakatga aloqasi yo‘q odamdek ajratib qo‘yishi mumkin.
Aynan shu sababli maqoladagi savol — “Nega ‘bizning onam’ bo‘ladi-yu, ‘bizning mamlakatimiz’ning kamtarona shakli bo‘lmaydi?” — so‘zlarning kimni o‘z ichiga olishini tushunish bilan bog‘liq. Oila a’zosi haqida gapirganda “biz” so‘zlovchining oilaviy doirasini bildiradi. Mamlakat haqida gapirganda esa tinglovchi ham shu umumiy milliy doiraga kirishi mumkin.
Koreys tilidagi odob qoidalariga doir ayrim qo‘llanmalarda katta yoshli yoki begona kishiga murojaat qilganda o‘ziga tegishli do‘kon, maktab yoki kompaniya haqida kamtarona shakldan foydalanish tavsiya etiladi. Bunday ko‘rsatma noto‘g‘ri tushunilsa, rahbar yoki ustozga gapirganda ham “biz” o‘rniga doim kamtarona shaklni tanlash kerak degan xato qarash paydo bo‘ladi. Aslida, suhbatdoshning mavqei bilan uning guruhga mansubligi bir xil masala emas.
Muhim mezon shuki: tinglovchini o‘zingiz aytayotgan guruhga qo‘shmoqchimisiz yoki undan tashqarida qoldirmoqchimisiz?
Ommaviy nutq va odob qoidalaridagi chalkashlik
Teleko‘rsatuv va suhbatlarda boshlovchilar yoki mehmonlar ba’zan “biz” va kamtarona “biz” shakllarini vaziyatni hisobga olmasdan aralashtirib ishlatadi. Tomoshabin bu gaplarda “biz” kimlarni anglatayotganini aniqlay olmay qolishi mumkin: suhbatdoshlar guruhimi, butun auditoriyami yoki faqat gapirayotgan kishining jamoasimi? Takrorlangan noaniq qo‘llanish esa kundalik suhbatlarda ham chalkashlikni kuchaytiradi.
Bunga faqat televideniye sabab bo‘lmaydi. Til doim o‘zgarib turadi; odamlar yangi vaziyatlarda eski qoidalarni boshqacha qo‘llashi mumkin. Shu bilan birga, haddan tashqari rasmiy gapirishga intilish, xato qilib qo‘yishdan qo‘rqish yoki suhbatdoshni ranjitmaslik uchun ortiqcha ehtiyotkor bo‘lish ham kamtarona shakllarning ko‘payishiga olib kelishi mumkin.
Kengroq qaraganda, so‘z tanlash jamiyatdagi munosabatlarni ham aks ettiradi. Odamlar o‘zini himoyasiz yoki boshqalardan uzoq his qilsa, gapda “biz” deb yaqinlik bildirishdan ko‘ra, o‘z tomonini alohida va kichikroq ko‘rsatadigan ifodalarga moyil bo‘lishi mumkin. Biroq bu sababni yagona izoh deb bo‘lmaydi: u tilning tabiiy o‘zgarishi va turli ijtimoiy odatlarning birlashuvidan kelib chiqishi mumkin.
So‘z tanlash — kimni o‘zimizniki deb bilishimiz haqida
Til qoidalarini o‘rganish faqat grammatik jihatdan to‘g‘ri gap tuzish uchun emas. “Biz” degan so‘zga kimlar kirishini anglash suhbatdosh bilan qanday munosabat o‘rnatayotganimizni ham ko‘rsatadi. “Bizning oila”, “bizning maktab” yoki “bizning mamlakat” deyilganda, odamlar umumiy aloqani til orqali ifodalaydi.
Shuning uchun har qanday vaziyatda bitta shaklni ko‘r-ko‘rona qo‘llashdan ko‘ra, gapning kimga qaratilgani va suhbatdosh qaysi guruhga mansubligini hisobga olish kerak. Koreys tilidagi “bizning onam” odati oilaviy yaqinlikni bildirsa, “bizning mamlakatimiz” shakli so‘zlovchi bilan tinglovchining umumiyligini ta’kidlaydi. Tilning nozik farqlarini tushunish, oxir-oqibat, odamlar orasidagi aloqalarni ham aniqroq ko‘rishga yordam beradi.
