Tibbiyotda kimning ovozi eshitilishi kerak?
Shifokorning bilimi va tajribasi davolashda juda muhim. Biroq bemorga qaysi muolaja mos kelishi, qanday xavfga rozi bo‘lishi yoki davolanishni rad etishi haqidagi qarorlarni faqat shifokorning o‘zi belgilashi to‘g‘ri bo‘ladimi? Tibbiy etika aynan shu savolni o‘rtaga qo‘yadi: qarorning to‘g‘riligini qanday asoslash mumkin va bu jarayonda kimlarning fikri hisobga olinishi kerak?
Tibbiy etika — tibbiy amaliyotda nima to‘g‘ri va adolatli ekanini o‘rganuvchi soha. U bemor, shifokor, oila, qonun va jamiyat manfaatlari kesishadigan vaziyatlarni tahlil qiladi. Shu sababli bu yo‘nalish birgina kasb yoki fan doirasida qolmaydi.
Tibbiy qaror shifokor vakolatiga tayanishi mumkin, ammo uni faqat shifokorning o‘z fikri bilan oqlab bo‘lmaydi.
Turli fanlar bir stol atrofida
Tibbiy etika fanlararo soha hisoblanadi. “Fanlararo” degani bir masalani tushunish uchun bir nechta bilim yo‘nalishining yondashuvlari kerak bo‘lishidir: masalan, dori ta’sirini tibbiyot o‘rgansa, bemorning huquqlarini huquqshunoslik, tanlov va mas’uliyatni esa falsafa tahlil qilishi mumkin.
Biroq turli fanlarning nomini bitta dasturga qo‘shishning o‘zi hamkorlikni kafolatlamaydi. Ba’zan bir soha, masalan, tibbiyot yoki texnologiya, boshqalardan ko‘ra ko‘proq ta’sirga ega bo‘lib qoladi. Bunday holatda qolgan sohalar o‘z ovozini saqlab qololmay, faqat kuchli yo‘nalishga xizmat qilishi mumkin.
Tibbiy etikaning o‘ziga xos jihati shundaki, u tibbiyotning muhimligini tan oladi, lekin tibbiy bilimning o‘zi barcha axloqiy savollarga yakka holda javob bera olmasligini ham ta’kidlaydi. Masalan, muolajani texnik jihatdan bajarish mumkinligi uning bemor uchun maqbul yoki adolatli ekanini avtomatik ravishda anglatmaydi.
Bilim va vakolatning chegarasi
Shifokor kasallikni aniqlash va davolash usullarini biladi. Bemor esa o‘z hayoti, qadriyatlari, kundalik majburiyatlari va qabul qila oladigan xavflar haqida ko‘proq ma’lumotga ega bo‘lishi mumkin. Qaror sifatli bo‘lishi uchun bu ikki xil bilim bir-birini to‘ldirishi kerak.
Eski kasbiy an’anadan yangi savollarga
Shifokor qanday inson bo‘lishi, bemorga qanday munosabatda bo‘lishi kerakligi haqidagi fikrlar qadimdan mavjud. Gippokrat nomi bilan bog‘liq tibbiy an’ana ham shifokorning mas’uliyati va bemorga g‘amxo‘rlik qilish masalalarini eslatadi. Bugun bunday qarashlar ko‘pincha kasbiy etika, ya’ni muayyan kasb egalaridan kutiladigan axloqiy xulq qoidalari sifatida muhokama qilinadi.
Zamonaviy tibbiy etika esa yana bir muhim savolni qo‘shadi: shifokor o‘zicha to‘g‘ri deb bilgan qaror boshqa odamlar uchun ham nima sababdan to‘g‘ri bo‘lishi kerak? Bemorning roziligi, fuqarolarning huquqlari, qonun va ijtimoiy adolat haqidagi fikrlar ham asosli qarorning bir qismi bo‘lishi lozim.
Shu sababli tibbiy etikada shifokorning yaxshi niyati muhim bo‘lsa-da, u yakka o‘zi yetarli dalil hisoblanmaydi. Masalan, shifokor bemorga yordam bermoqchi bo‘lishi mumkin, ammo bemor muolajaning xavfini tushunmagan yoki o‘z tanlovini erkin bildira olmagan bo‘lsa, qaror jarayoni to‘liq bo‘lmaydi.
To‘rt tamoyil: qaror uchun umumiy mezonlar
Tom Beauchamp va James Childressning 1979-yilda chop etilgan “Biotibbiyot etikasining tamoyillari” kitobi bugungi tibbiy etika muhokamalariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Shu yili e’lon qilingan Belmont hisoboti ham tibbiy tadqiqotlar va insonlar ishtirokidagi izlanishlarni axloqiy mezonlar asosida baholashga yordam berdi.
Kitobda tibbiy qarorlarni ko‘rib chiqish uchun to‘rtta asosiy tamoyil bayon qilinadi. Ular tayyor yechimlar ro‘yxati emas, balki turli nuqtayi nazardan kelib chiqqan odamlar muhokama qila oladigan umumiy mezonlardir.
- Mustaqil tanlovni hurmat qilish — bemor yoki tadqiqot ishtirokchisi ma’lumotni tushunib, bosimsiz qaror qabul qilishi va bu tanlov hurmat qilinishi kerak. Oddiy misol: bemorga muolajaning foydasi, xavfi va boshqa imkoniyatlari tushuntirilgach, u rozilik berishi yoki rad etishi mumkin.
- Yaxshilik qilish — boshqalarning manfaatini ko‘zlash, foydali yordam ko‘rsatish va mumkin bo‘lgan zararni kamaytirishga intilish. Davolash rejasi kasallikni yengillashtirish bilan birga bemorning kundalik hayotiga qanday ta’sir qilishini ham hisobga olishi kerak.
- Zarar yetkazmaslik — bemorga oldini olish mumkin bo‘lgan zarar keltirmaslik. Har qanday muolajada xavf bo‘lishi mumkin, shuning uchun ehtimoliy zarar va kutilayotgan foyda birgalikda baholanadi.
- Adolat — tibbiy xizmat, imkoniyatlar va yuklarni odamlarga asossiz kamsitishsiz taqsimlash. Masalan, cheklangan dori yoki davolash o‘rinlarini kimga berish masalasida qaror tanish-bilishchilikka emas, ochiq va adolatli mezonlarga tayanishi kerak.
Tamoyillar bir-biriga zid kelishi mumkin
Amalda bu mezonlar doim bir tomonga yo‘naltirmaydi. Bemorning o‘zi istagan qarorini hurmat qilish bir holatda mustaqil tanlovni qo‘llab-quvvatlasa, boshqa vaziyatda shifokorning jiddiy xavf haqida ogohlantirish majburiyati bilan to‘qnashishi mumkin. Shunday paytda tamoyillardan bittasini yoddan aytish emas, vaziyatning barcha tomonlarini izchil ko‘rib chiqish kerak.
Tamoyillar javob bermaydi, lekin to‘g‘ri savol berishga yordam beradi
To‘rt tamoyilga asoslangan yondashuvning tanqidchilari bor. Ularning fikricha, tamoyillarni nima asoslab berishi har doim ham aniq tushuntirilmaydi, umumiy qoidalar esa murakkab vaziyatda qaysi qaror to‘g‘ri ekanini o‘z-o‘zidan ko‘rsatmaydi. Bu e’tiroz muhim: “adolatli bo‘lish kerak” deyishning o‘zi adolat nimani anglatishini belgilab bermaydi.
Shu bilan birga, bitta nazariyaga hamma rozi bo‘lishi shart, deb hisoblash ham to‘g‘ri emas. Odamlar turli e’tiqod va tajribaga ega bo‘lishi mumkin, ammo bemorning tanlovini hurmat qilish yoki unga zarar yetkazmaslik kabi umumiy mezonlarni birgalikda qabul qilishi ehtimol.
Masalan, shifokor muayyan muolaja bemor salomatligi uchun foydali deb hisoblashi mumkin, bemor esa uning nojo‘ya ta’siri va o‘z hayotiga ta’sirini boshqacha baholaydi. Ularning xulosalari farq qilsa ham, har ikki tomon qarorini bemorning foydasi, xavfi va tanlov huquqi bilan bog‘lab tushuntirishi mumkin.
Bir xil tamoyilga rozi bo‘lish bir xil xulosaga kelishni anglatmaydi. Muhimi, qaror shunchaki vakolat bilan emas, boshqalarga tushunarli sabablar bilan asoslanishidir.
Qaror qabul qilish — tayyor formulani qo‘llash emas
Tamoyillarni imtihondagi javoblar kabi yodlab olish yetarli emas. Ularni vaziyatga tatbiq etish, qarama-qarshi manfaatlarni aniqlash va qaysi talabga nima sababdan ko‘proq e’tibor berilayotganini tushuntirish zarur.
Buning uchun tibbiy jamoa va bemor quyidagi savollarni birgalikda ko‘rib chiqishi mumkin:
- Bemor qanday ma’lumot oldi va uni tushundimi?
- U tanlovni bosimsiz bildira olyaptimi?
- Kutilayotgan foyda va ehtimoliy zarar nimalardan iborat?
- Boshqa davolash imkoniyatlari bormi?
- Qaror turli bemorlarga teng va adolatli munosabatni ta’minlayaptimi?
- Shifokor va bemor o‘z qarorining sabablarini bir-biriga tushuntira olyaptimi?
Bunday savollar muhokamani darhol hal qilib bermaydi. Ammo ular suhbatni “kimning gapi o‘tadi?” degan bahsdan “qaysi dalillar muhim va kimga qanday ta’sir qiladi?” degan tahlilga o‘tkazadi. Bu ayniqsa bemor hayotiga katta ta’sir qiladigan qarorlarda muhim.
Turli ovozlar saqlangan holda umumiy qaror
Tibbiy etikaning kuchi barcha odamlarni bitta fikrga keltirishida emas. Uning vazifasi shifokor, bemor, oila va jamiyatning turlicha qarashlarini yo‘qotmasdan, ular bir-biriga tushunarli sabablar bilan murojaat qila oladigan maydon yaratishdir.
Shifokor o‘z bilimiga tayanadi, bemor esa o‘z hayoti va qadriyatlarini yaxshi biladi. Adolat, foyda, zarar va mustaqil tanlov tamoyillari bu qarashlarni birgalikda tahlil qilishga yordam beradi, lekin ularning o‘rniga qaror qabul qilmaydi.
Oxir-oqibat, yaxshi tibbiy qaror faqat tibbiy jihatdan samarali bo‘lishi bilan cheklanmaydi. U bemorning fikrini eshitishi, ehtimoliy oqibatlarni ochiq muhokama qilishi va tanlangan yo‘lni asoslay olishi kerak. Boshqa ovozlarni sukutga majburlamasdan qaror qabul qilish — tibbiy etikaning asosiy vazifalaridan biridir.
