O‘qituvchilarning farovonligi faqat ularning mehnat sharoitlari bilan cheklanmay, o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasi va akademik o‘zlashtirishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin, degan xulosa tadqiqotda qayd etildi. Tereza Dike va hamkasblari 33 mamlakatda 1977–2023-yillarda chop etilgan 186 tadqiqot hamda dunyo bo‘ylab 350 mingdan ortiq o‘qituvchining ma’lumotlarini jamladi. Maqolada aytilishicha, bu o‘qituvchilar farovonligi va o‘quvchilar natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlikka oid dalillarni jamlagan hozirgacha eng yirik tahlildir.

Tahlilda o‘qituvchilarning farovonligi qanchalik yuqori bo‘lsa, o‘quvchilarning motivatsiyasi va akademik o‘zlashtirishi ham shunchalik yuqori bo‘lishi muntazam kuzatildi. Aksincha, kasbiy kuyish, stress, depressiya va xavotir kabi psixologik qiyinchiliklar o‘quvchilar natijalari bilan teskari yo‘nalishda bog‘liq bo‘ldi va bu bog‘liqlik farovonlik bilan o‘quvchilar natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlikdan biroz kuchsizroq edi.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Tadqiqotchilar o‘qituvchilar farovonligini faqat tor ma’nodagi kayfiyat holati bilan cheklamadi. Ular o‘z samaradorligiga ishonchni (ishni uddalay olishiga bo‘lgan ishonch), ishdan qoniqish va ishga berilganlikni, mehnat motivatsiyasini, ijobiy kayfiyatni hamda ish talablari bilan kurasha olish qobiliyatini o‘z ichiga olgan psixologik faoliyatni ham hisobga oldi. Qarama-qarshi tomondagi psixologik qiyinchiliklarga nafaqat kasbiy kuyish va stress, balki depressiya va xavotir singari ruhiy yuklama belgilari ham kiritildi.

O‘quvchilar natijalari ham faqat test ballarini anglatmaydi. Tahlilda baholar va test ballari kabi akademik o‘zlashtirish bilan birga, o‘qishga qiziqish, o‘quvchilar qo‘yadigan maqsadlar hamda o‘z qobiliyatiga bo‘lgan ishonch singari o‘qish motivatsiyasi ham ko‘rib chiqildi. Demak, natijalar o‘qituvchilarning holati bilan o‘quvchilarning ta’lim natijalari o‘rtasida keng qamrovli bog‘liqlik borligini anglatadi, muayyan bir baho ko‘rsatkichi yaxshilanganini emas.

Ishdan qoniqish, mehnat motivatsiyasi va umumiy psixologik faoliyatning har biri o‘quvchilar natijalarining yaxshilanishi bilan o‘xshash darajadagi bog‘liqlikni ko‘rsatdi. O‘qituvchilar farovonligi va o‘quvchilar natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rta maktabga qaraganda yuqori maktabda kuchliroq namoyon bo‘ldi. Biroq o‘qituvchilarning psixologik qiyinchiliklarida maktab bosqichiga oid xuddi shunday farq aniqlanmadi va tadqiqotda buning sababi izohlanmadi.

Bu xabar nimani anglatadi

Bu natija e’tiborga molik, chunki o‘qituvchilarning mehnat sharoitlarini yaxshilash zarurati faqat ularning shaxsiy farovonligi yoki kasbda qolishi bilan cheklanmasligi mumkin. Ish yuklamasini ko‘tarish qiyin bo‘lgan yoki ruhiy bosimi yuqori o‘qituvchilarning holati o‘quvchilar natijalari bilan birga o‘zgarib tursa, maktabdagi mehnat muhiti o‘quvchilarning ta’lim olishi uchun yaratiladigan sharoitlar bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biroq bu tadqiqot natijalaridan kelib chiqadigan ehtimoliy talqin, muayyan siyosat o‘quvchilar natijalarini oshirishi haqidagi tasdiqlangan xulosa emas.

Tadqiqotchilar o‘qituvchilarning mustaqillik, layoqat va munosabatlarga bo‘lgan ehtiyojlari qondirilsa, ular o‘quvchilarning mustaqilligi va motivatsiyasini qo‘llab-quvvatlaydigan usulda dars berishi mumkinligi haqidagi izohni taklif qildi. Shuningdek, o‘qituvchilar ruhiy jihatdan yaxshi holatda bo‘lsa, sinfni boshqarish va o‘quvchilar bilan munosabat o‘rnatishda ularga qulayroq bo‘lishi mumkin, degan izohni ham keltirdi. Biroq bu ikki izoh ushbu tadqiqotda bevosita tekshirilmagan. Bunday mexanizmlar ehtimoliy talqin bo‘lib qolmoqda.

Tadqiqotda aniqlangan narsa — o‘qituvchilar farovonligi va o‘quvchilar natijalari birga o‘zgarishga moyilligi. O‘qituvchilar farovonligini yaxshilash o‘quvchilar natijalarini oshirishi haqidagi sababiy bog‘liqlik esa isbotlanmagan.

Tadqiqotchilar bog‘liqlik darajasi kichik yoki o‘rtacha ekanini bildirdi. O‘quvchilar natijalariga boshqa omillar ham aloqador bo‘lishi mumkin va faqat ushbu tahlil asosida har bir omilning ta’sirini ajratish qiyin. Masalan, maktab o‘qituvchilarning ish yuklamasini kamaytirish siyosatini joriy qilsa, o‘quvchilar natijalari o‘zgargan taqdirda ham, bu o‘zgarish o‘qituvchilar farovonligining yaxshilanishi tufaylimi yoki boshqa o‘zgarishlar bilan birga yuz berganmi — buni alohida tekshirish kerak.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Tahlil 33 mamlakatdagi boshlang‘ich maktablar, o‘rta maktablar va birlashtirilgan maktablarni qamrab olgan 186 tadqiqotni jamladi.
  • Ma’lumotlarga dunyo bo‘ylab 350 mingdan ortiq o‘qituvchi kiritilgan, tadqiqotlar esa 1977–2023-yillarda chop etilgan.
  • O‘qituvchilar farovonligi o‘quvchilarning motivatsiyasi va akademik o‘zlashtirishi yuqoriligi bilan, psixologik qiyinchiliklar esa o‘quvchilar natijalari bilan teskari yo‘nalishda bog‘liq bo‘ldi.
  • Farovonlik va o‘quvchilar natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlik boshlang‘ich maktabga qaraganda yuqori maktabda kuchliroq bo‘ldi, ammo psixologik qiyinchiliklarda maktab bosqichiga oid xuddi shunday holat kuzatilmadi.
  • Tadqiqot natijalari korrelyatsiyani ko‘rsatadi va bog‘liqlik darajasi kichik yoki o‘rtacha deb ta’riflangan.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Bog‘liqlik aniq qanday ta’sir miqdorida o‘lchangani faqat ushbu tahlil asosida ma’lum emas.
  • O‘qituvchilar farovonligini yaxshilashga qaratilgan siyosat o‘quvchilar natijalarini haqiqatda oshiradimi — bu ushbu tahlilda aniqlanmagan.
  • Psixologik qiyinchiliklar va o‘quvchilar natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlikda maktab bosqichiga qarab farq kuzatilmagani sababi ham aniqlanmagan.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • Maktab yoki ta’lim siyosatidagi farovonlik choralarini ko‘rib chiqayotganda, ish yuklamasi amalda qanday o‘zgartirilishini, maktab rahbariyati va hamkasblar bilan munosabatlarga oid yordam nazarda tutilgan-tutilmaganini tekshirish mumkin. Maqolada me’yoridagi ish yuklamasi, qo‘llab-quvvatlovchi maktab rahbariyati va hamkasblar bilan munosabatlarga sarmoya kiritish taklif etiladi.
  • O‘qituvchilarni qo‘llab-quvvatlash siyosatining natijalarini baholashda o‘qituvchilarning qoniqishi yoki psixologik holatidagi o‘zgarishlarni o‘quvchilar natijalaridagi o‘zgarishlardan alohida ko‘rib chiqish muhim. Ikkala o‘zgarish birga yuz bergan taqdirda ham, bu o‘z-o‘zidan sababiy bog‘liqlikni isbotlamaydi.
  • Tadqiqot natijalarini muayyan maktab yoki sinfga o‘zgarishsiz tatbiq etishdan ko‘ra, tahlil turli mamlakatlar va maktab bosqichlaridagi tadqiqotlarni jamlagan hamda bog‘liqlikni ko‘rsatganini yodda tutish kerak.