2026-yil 9-oktabrda tanishtirilgan Maykl Malayning 《Hali ham qolgan yorug‘lik》 kitobi ilonbaliq, kuya, chuchuk suv marvarid midiyasi va chirildoqlarni uzoq kuzatib, tabiat, ko‘chish, mansublik, yo‘qotish va tiklanish haqida mushohada yuritadigan esselar to‘plamidir. Ingliz adabiyoti olimi va ekologik adabiyot tadqiqotchisi Malay ularni odamlar borligini bilsa-da, nazar-pisand qilmaydigan yoki mensimaydigan «chekka turlar» deb ta’riflaydi. Kitobni Kim Myon Nam tarjima qilgan, nashriyoti Etre (에트르), narxi 21 000 von.
Asosiy ma’lumot va kontekst
Malay bu to‘rt turni tanlaganining sababi shundaki, ular alohida go‘zal yoki odamlar e’tiborini tortadigan «yulduz hayvonlar» emas. Kitob kuzatuv markaziga nafaqat ko‘zga tashlanadigan va sevimli jonzotlarni, balki borligini bilsak-da, ko‘pincha e’tiborsiz qoldiradigan mavjudotlarni ham qo‘yadi. Bunday nigoh nimani asrashga arziydi deb hisoblashimiz haqida qayta o‘ylashga undaydi.
Bu savolga yozuvchining o‘z ko‘chib yurish tajribasi ham qo‘shiladi. Malay Indoneziyada tug‘ilgan, o‘n yoshida oilasi bilan Avstraliyaga ko‘chib o‘tgan, yigirma yoshlari atrofida esa Buyuk Britaniyaga o‘qishga borib, u yerda yashab qolgan. Kitobda u begona yurtda yashab kelgan o‘z tajribasini yo‘qolib borayotgan hayvonlar hayoti bilan yonma-yon qo‘yadi.
Bu bog‘liqlikni ko‘rsatuvchi misollardan biri — Yevropa ilonbaligidir. Ilonbaliq daryo va dengizlarni kesib o‘tib, uzoq masofalarga ko‘chadi, ammo odamlar daryolarni to‘sib, yashash muhitini o‘zgartirgani sababli uning yashash joyi toraygani aytiladi. Malay bu tanazzulga yuz tutayotgan taqdir bilan Buyuk Britaniyaning qat’iy immigratsiya siyosati o‘rtasida bog‘liqlik ko‘radi. Bu hayvonlarning ko‘chishi bilan odamlarning ko‘chib yurishini aynan bir narsa deb ko‘rsatadigan izoh emas; aksincha, uy va begona yurt o‘rtasida bog‘liqlikka intilish tajribasi haqida birgalikda o‘ylashga undaydigan kitob nigohidir.
Bu xabar nimani anglatadi
Kitobning savoli tabiatga qiziqish mezonlari haqida o‘ylashga olib keladi. Chunki u nimani go‘zal deb bilishimiz va nimani himoya qilishga arziydi deb hisoblashimizni qayta ko‘rib chiqishga undaydi. E’tibor ko‘proq taniqli yoki ko‘zga tashlanadigan mavjudotlarga qaratilsa, sezdirmay yo‘qolib borayotgan turlar borligini bilsak ham, muhim deb hisoblanmaydigan narsaga aylanishi mumkinligi diqqatga sazovor.
Bu nigoh o‘quvchini ham odatiy tasniflashni bir zum to‘xtatib, qayta o‘ylashga undashi mumkin. Masalan, o‘quvchi ilonbaliq kabi ko‘chib yuradigan jonzot haqidagi hikoyani o‘qisa, uning hayotini yozuvchi bog‘lagan ko‘chish va mansublik tajribasi bilan birga tasavvur qilishi mumkin. Biroq kitob haqidagi ushbu tanishtiruvning o‘zi insonlarning immigratsiya siyosati bilan turlar tanazzuli o‘rtasida aniq sabab-oqibat munosabati borligini tasdiqlamaydi. Malayning bu ikki tajriba o‘rtasida bog‘liqlik ko‘rishini ekologik faktlarning tekshirilganidan farqlab o‘qish kerak.
E’tibor berilmaydigan jonzotlar hayotiga nazar tashlash, nimani asrashga arziydi deb bilishimiz mezonlarini qayta ko‘rib chiqishga undaydi.
Malay Angliyada o‘tkazgan ilk yozida, quyosh botganidan keyin ham uzoq vaqt ko‘kimtir bo‘lib turgan oqshom osmonining rangini unuta olmasligi haqidagi parcha ham shu nigoh bilan bog‘liq. Yo‘qolib borayotgan narsalar yonida uzoq vaqt qalban qolish munosabati Yun Dong-ju (윤동주)ning «O‘layotgan barcha narsalarni sevishim kerak» degan satrlari bilan hamohang. Kitob nomidagi «yorug‘lik»ni faqat tabiat haqidagi qaydlar emas, balki yo‘qolib borayotgan narsalarga qarash hissi haqida o‘ylashga undaydigan ifoda sifatida ham talqin qilish mumkin.
Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar
Tasdiqlangan faktlar
- Kitobning nomi 《Hali ham qolgan yorug‘lik》; uni Maykl Malay yozgan, Kim Myon Nam tarjima qilgan.
- Malay ilonbaliq, kuya, chuchuk suv marvarid midiyasi va chirildoqlarni «chekka turlar» sifatida ko‘rib chiqadi.
- Tanishtiruv maqolasiga ko‘ra, Yevropa ilonbalig‘i uzoq masofalarga ko‘chadi, ammo daryolarni to‘sish va yashash muhitini o‘zgartirish kabi inson ta’sirlari sababli uning yashash joyi toraygan.
- Malay o‘zining ko‘chib yurish tajribasi bilan yo‘qolib borayotgan hayvonlar hayotini bir-biriga bog‘lab ko‘radi va asrash qadrini kim belgilashi haqida savol qo‘yadi.
Hozircha noma’lum jihatlar
- Kitobda ko‘rib chiqilgan to‘rt turning soni qanday o‘zgargani va yo‘qolib ketish xavfi darajasi tanishtiruv maqolasida keltirilmagan.
- Kitobning asl tilidagi nomi va ilk bor qachon nashr etilgani aniqlanmagan.
- Har bir turni asrash uchun olib borilayotgan aniq ishlar bayon qilinmagan.
O‘quvchi nimalarni tekshirishi kerak
- Kitobni o‘qiyotganda to‘rt tur haqidagi ekologik izohlarni yozuvchining ko‘chish va mansublik haqidagi qiyosiy talqinlaridan ajratib ko‘rish mumkin.
- Turlarning hozirgi holati yoki ularni asrash ishlari haqida bilmoqchi bo‘lsangiz, avval bu ma’lumot kitob haqidagi tanishtiruvda yo‘qligini e’tiborga olib, tegishli manbalarni alohida izlash kerak.
- 《Hali ham qolgan yorug‘lik》 kitobini Kim Myon Nam tarjima qilgan, nashriyoti Etre, tanishtiruvda ko‘rsatilgan narxi esa 21 000 von.
