Koreya Milliy Inson Huquqlari Komissiyasi (국가인권위원회, NHRCK) 24-Jahon o‘lim jazosiga qarshi kurash kuni munosabati bilan o‘lim jazosini bekor qilish haqidagi munozarani yangidan olg‘a siljitishga chaqirdi. Rais An Chang-ho Koreyada 1997-yil 30-dekabrdan beri o‘lim jazosi ijro etilmaganini, ijrolar to‘xtatilgan bo‘lsa-da, jamoat xavfsizligi va barqaror jinoiy odil sudlov tizimi saqlab kelinganini aytdi. U bu tajribani shunchaki ijrolar to‘xtatilganidan ko‘ra kengroq ahamiyatga ega yutuq deb baholab, o‘lim jazosini qonunchilikda saqlab qolish kerakmi, degan masalani muhokama qilish vaqti kelganini bildirdi.

Asosiy ma’lumot va kontekst

Bu chaqiriqning mohiyati — o‘lim jazosi uzoq vaqtdan beri ijro etilmayotganini uni saqlab qolish yoki qolmaslik masalasini qayta ko‘rib chiqishga asos qilib olish. Ijrolarning to‘xtatilishi bilan qonun bo‘yicha bekor qilinishi bir xil narsa emas. Shu bois o‘lim jazosi amalda ijro etilmayotganining o‘zi bu jazo qonunchilikdan chiqarib tashlanganini anglatmaydi. Rais An aynan qonunchilikda saqlab qolish masalasini muhokama qilishga chaqirdi.

Ikkinchi xabarda bu talab batafsilroq yoritildi. Xabarga ko‘ra, rais An o‘lim jazosini bekor qilish bo‘yicha qonunchilik va institutsional yo‘nalishlarni ko‘rib chiqish, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning Ikkinchi fakultativ protokoliga (시민적 및 정치적 권리에 관한 국제규약 제2선택의정서), ya’ni O‘lim jazosini bekor qilish protokoliga (사형폐지의정서) qo‘shilish uchun harakat qilish kerakligini aytgan. Xabarda qayd etilishicha, mazkur protokol o‘lim jazosini bekor qilish maqsadida 1989-yil dekabrda qabul qilingan va Germaniya, Fransiya, Avstraliya kabi 92 ta davlat uni imzolagan. Protokolga qo‘shilish talabi haqida xabar berilgani bilan unga qo‘shilish jarayoni amalda boshlanganini farqlash lozim.

Xalqaro Amnistiya ma’lumotiga ko‘ra, o‘tgan yil oxiriga kelib 145 ta davlat o‘lim jazosini qonuniy yoki amalda bekor qilgan; bu dunyodagi davlatlarning qariyb to‘rtdan uch qismidir. Boshqa xabarda ularning 113 tasida o‘lim jazosi butunlay bekor qilingani qo‘shimcha qilingan. Bu raqamlar xalqaro tendensiyani ko‘rsatadi, ammo ularning o‘zi Koreyada qaysi qonunchilikka o‘zgartirish kiritish yoki qanday siyosatni tanlash kerakligi haqida xulosa bermaydi.

Ikkinchi xabarda rais Anning o‘lim jazosi ijro etilgach, uni ortga qaytarib bo‘lmasligi va o‘lim jazosi ijro qilinganidan keyin ish qayta ko‘rib chiqilib, aybsizligi aniqlangan holatlar bo‘lgani haqidagi fikri ham keltirilgan. Bu jazoning og‘irligini muhokama qilganda sud xatosi ehtimoli va uning oqibatlarini ortga qaytarib bo‘lmasligini birgalikda ko‘rib chiqish kerakligi masalasini ko‘taradi. Biroq bu xabarning o‘zi muayyan tizim yoki alohida ishning barcha tafsilotlarini aniqlash uchun yetarli emas.

Bu xabar nimani anglatadi

O‘lim jazosini bekor qilish haqidagi munozara jiddiy tus olsa, jazo siyosati va jinoiy odil sudlov tizimining yo‘nalishi bevosita muhokama mavzusiga aylanishi mumkin. Ijrolar to‘xtatilgan holat uzoq vaqt davom etgani bekor qilish haqidagi munozaraga boshlang‘ich nuqta bo‘la oladi, ammo buning o‘zi ijtimoiy kelishuvga erishilganini yoki qonunchilik o‘zgarganini anglatmaydi. Amaliy o‘zgarishlar yuz berishi uchun qonunlar va tizimlar yo‘nalishini ko‘rib chiqish, shuningdek, jabrlanuvchilarni himoya qilish va jamoat xavfsizligini birgalikda muhokama qilish zarur.

Jabrlanuvchilar va ularning oilalari chekkan azob-uqubatlar o‘lim jazosini bekor qilish haqidagi munozarada chetda qoldirib bo‘lmaydigan omil sifatida tilga olindi. Shu bilan birga, xabarga ko‘ra, rais An jabrlanuvchilar huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy xavfsizlik tarmog‘ini mustahkamlash vazifalarini o‘lim jazosini saqlab qolish masalasidan ajratib ko‘rish kerakligini aytgan. Bu jabrlanuvchilarni qo‘llab-quvvatlash va xavfsizlikni oshirish choralari o‘lim jazosini saqlash foydasiga dalil o‘rnida ko‘rilmasligi, aksincha, bekor qilish haqidagi munozarada jabrlanuvchilarning ovozi chetda qolmasligi kerakligi masalasini yuzaga keltirishi mumkin. Biroq bu fikrlarni qanday jarayon orqali tinglash va hisobga olish haqida maqolada aytilmagan.

Masalan, o‘lim jazosini bekor qilish masalasi ko‘rib chiqiladigan munozara tashkil etilsa, jabrlanuvchilar va ularning oilalari tajribasini tinglash jarayoni hamda jamoat xavfsizligini ta’minlash choralari birgalikda taklif qilinadimi, shuni kuzatish mumkin. Bu munozarani olib borishning mumkin bo‘lgan usuliga misol, xolos; hozir shunday jarayon amalga oshirilayotgani anglatmaydi.

Tegishli qonunchilik va yordam haqida ma’lumot

Taqdim etilgan huquqiy qo‘llanmaga ko‘ra, Jinoyat qonunida (형법) o‘lim jazosi qamoq, ozodlikdan mahrum qilish va jarima kabi to‘qqiz turdagi jazodan biri sifatida belgilangan (Jinoyat qonunining 41-moddasi). Demak, ijrolar to‘xtatilgani bilan o‘lim jazosini qonunda nazarda tutilgan jazo turlari ro‘yxatidan chiqarish — ikki xil masala. Ushbu xabarda ko‘tarilgan, o‘lim jazosini qonunchilikda saqlab qolish-qolmaslik masalasi Jinoyat qonunidagi jazo turlari ro‘yxatiga shu farq nuqtayi nazaridan taqaladi.

Biroq taqdim etilgan huquqiy qo‘llanmada jazo turlari va ularni yengillashtirish yoki ijro etish haqida umumiy ma’lumot berilgan; unda o‘lim jazosini bekor qilish to‘g‘risidagi qonun loyihasi, protokolga qo‘shilish jarayoni yoki jabrlanuvchilarga yordam so‘rab murojaat qilish usullari tushuntirilmagan. Shu sababli ushbu materialning o‘zi bilan qonunchilikka o‘zgartirish kiritish bo‘yicha aniq ishlar yoki mavjud yordam tizimlari haqida qat’iy xulosa qilib bo‘lmaydi. Qonun amalda qo‘llanishini aniqlash uchun muayyan holat tafsilotlari va tegishli qonun hujjatlarini alohida tekshirish kerak.

Xabarlarda turlicha yoritilgan jihatlar

Birinchi xabarda o‘lim jazosi ijrosi to‘xtatilgani tajribasi, xalqaro miqyosdagi bekor qilish tendensiyasi hamda jabrlanuvchilar va ularning oilalari chekkan azob-uqubatlarni hisobga olish zarurligi asosiy o‘rinda bo‘ldi. Ikkinchi xabarda bunga O‘lim jazosini bekor qilish protokoliga qo‘shilish talabi, o‘lim jazosi ijro etilganidan keyin ish qayta ko‘rib chiqilib, aybsizligi aniqlangan holat va jabrlanuvchilarni himoya qilish hamda ijtimoiy xavfsizlik tarmog‘ini mustahkamlash masalalarini o‘lim jazosini saqlab qolish masalasidan ajratish zarurligi qo‘shimcha qilindi. Bayram kuni nomi ham turlicha berildi: birinchi xabarda Jahon o‘lim jazosiga qarshi kurash kuni, ikkinchisida esa Jahon o‘lim jazosini bekor qilish kuni deb yozildi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Koreya Milliy Inson Huquqlari Komissiyasi 24-Jahon o‘lim jazosiga qarshi kurash kuni munosabati bilan o‘lim jazosini bekor qilish haqidagi munozaraga chaqirdi.
  • Rais An Chang-ho Koreyada 1997-yil 30-dekabrdan beri o‘lim jazosi ijro etilmaganini aytdi.
  • Xalqaro Amnistiya ma’lumotlariga tayanib keltirilgan raqamlarga ko‘ra, o‘tgan yil oxiriga kelib 145 ta davlat o‘lim jazosini qonuniy yoki amalda bekor qilgan.
  • Ikkinchi xabarga ko‘ra, rais An O‘lim jazosini bekor qilish protokoliga qo‘shilish uchun harakat qilishni talab qilgan.
  • Rais An o‘lim jazosini bekor qilish haqidagi munozarada jabrlanuvchilar va ularning oilalari chekkan azob-uqubatlar, jabrlanuvchilarni himoya qilish va jamoat xavfsizligini hisobga olish kerakligini aytdi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Koreyada o‘lim jazosini bekor qilish uchun aniq qonunchilik yoki siyosiy choralar ko‘rilayotgani, ko‘rilayotgan bo‘lsa, ularning jadvali va mazmuni qandayligi noma’lum.
  • O‘lim jazosini bekor qilish protokoliga qo‘shilish bo‘yicha rasmiy jarayon boshlangan-boshlanmagani maqolada ko‘rsatilmagan.
  • Jabrlanuvchilar va ularning oilalari fikrlari hamda jamoatchilik qarashlarini bekor qilish haqidagi munozaraga kiritishning aniq tartibi ham ma’lum emas.

O‘quvchi nimalarga e’tibor berishi kerak

  • O‘lim jazosi ijrosi to‘xtatilgani bilan qonun bo‘yicha o‘lim jazosi bekor qilinganini farqlab, tegishli qonunchilik muhokamasi amalda qanday ketayotganini kuzatish lozim.
  • O‘lim jazosini bekor qilish protokoliga qo‘shilish talabi siyosat doirasida ko‘rib chiqish bilangina cheklanadimi yoki rasmiy harakatlar jarayoniga aylanadimi, shuni aniqlash mumkin.
  • Muhokama jarayonida jabrlanuvchilar huquqlarini himoya qilish va jamoat xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha aniq choralar taklif qilinadimi, jabrlanuvchilar va ularning oilalari fikrini hisobga olish usullari yaratiladimi — shularni kuzatish maqsadga muvofiq.

Manbalar