Fransiyaning janubi-sharqidagi Lion shahridagi Eduar Errio litseyida 8-kuni mahalliy vaqt bilan ertalab soat 7 lar atrofidan boshlab o‘nlab o‘quvchilar axlat qutilari va partalar bilan asosiy darvoza oldini to‘sib qo‘ydi. Fransiya Ichki ishlar vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, shu kuni mamlakatning 30 dan ortiq shahrida o‘rta maktab o‘quvchilari va boshqalar — jami 71 500 kishi ko‘chalarga chiqdi. Uchinchi haftasiga kirgan namoyish ko‘targan masala shunchaki maktab binolarining eskirgani emas. Gap yashash hududiga qarab dars olish sharoitlari va universitetga kirishga tayyorgarlik ko‘rish imkoniyatlari o‘zgarishi mumkinligi haqida bormoqda.

Vaziyat va kontekst

Namoyish ta’limdagi tafovut maktablarning jismoniy sharoiti, o‘qituvchilar yetishmasligi va universitetlarga hujjat topshirish usuli bilan o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatdi. Xabarlarda yirik shaharlarning badavlat hududlaridagi maktablar bilan kambag‘al chekka hududlardagi maktablarning ta’lim sharoitlari o‘rtasida farq borligi aytiladi. Ayrim maktablarda o‘qituvchilar muntazam ishlaydi va kirish imtihonlariga tayyorgarlik ko‘riladi, boshqalarida esa o‘qituvchi bo‘lmagani uchun darslar mustaqil ta’lim bilan almashtiriladi.

Maktab binolarini yaxshilash uchun markaziy hukumat emas, shahar va departament ma’muriyatlari mas’ul. Soliq tushumlari kam bo‘lgan mahalliy boshqaruv organlariga infratuzilmani yaxshilashga sarmoya kiritish qiyinroq bo‘lishi mumkin. Le Monde nashrining xabar berishicha, Fransiyadagi litsey binolarining o‘rtacha yoshi 61 yil, 2015-yildan beri yangidan qurilgan yoki ta’mirlangan maktablar esa atigi 15 foizni tashkil etadi.

O‘qituvchilar bilan bog‘liq muammo infratuzilmadan alohida ravishda dars olish imkoniyatining o‘ziga ta’sir qiladi. Fransiya Ta’lim vazirligi 2024–2025-o‘quv yilida litseylardagi jami dars soatlarining 10 foizi o‘qituvchilar yetishmasligi va boshqa sabablar tufayli o‘tilmaganini hisoblab chiqdi. Bu yil o‘rta maktab va litsey o‘quvchilari 5,58 million nafarni tashkil etdi — bu 2008-yildagidan 250 ming nafarga ko‘p. Maqolada prezident Emmanuel Makron 2017-yilda hokimiyatga kelgan ilk yilidanoq o‘rta maktab va litsey o‘qituvchilari sonini bir necha ming nafarga qisqartirgani aytiladi.

O‘qituvchilar yetishmayotgan maktablarning o‘zida ham ijtimoiy va o‘quv jihatidan nochor o‘quvchilar ko‘p bo‘lgan joylarda xodimlarni yollash va ularni ishda saqlab qolish qiyinroq bo‘lishi mumkinligi ta’kidlandi. Sciences Po professori Eliz Uyiyeri bunday maktablarga o‘qituvchilar kamroq ishga topshirishini aytdi. Bu o‘quvchining yashash hududi nafaqat maktab infratuzilmasi, balki u kimlardan ta’lim olishi bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatadi.

Universitetlarga hujjat topshirish usulidan norozilik ham namoyishning muhim sabablaridan biridir. Ta’lim vazirligi 2018-yilda universitetlarga ariza topshirish va hujjatlarni ko‘rib chiqish uchun Parcoursup onlayn platformasini (파르쿠르쉬프) joriy qilgan. Hujjat topshirayotgan o‘quvchilar baholari va maktabdagi faoliyati qayd etilgan hujjatlarni, motivatsion xatni hamda bakalavriat imtihoni (Fransiyada oliy ta’limga kirish bilan bog‘liq imtihon) natijalarini kiritadi. Maktab baholari va ariza hujjatlari birgalikda hisobga olinadigan bunday tizimda darslar muntazam o‘tilishi, maktab ichidagi va undan tashqaridagi mashg‘ulotlar hamda arizaga tayyorgarlik ko‘rish uchun sharoit bo‘lishi universitetga kirish jarayonida muhim ahamiyat kasb etishi mumkin.

Bu xabar nimani anglatadi

Namoyishning asosiy mazmuni — universitetga kirish imkoniyatlari faqat o‘quvchining shaxsiy sa’y-harakatlariga bog‘liq emas, degan xavotir. Darslari o‘tilmaydigan va o‘qituvchilarni ishga yollash qiyin bo‘lgan maktablardagi o‘quvchilar bilim olish va maktabdagi faoliyati qayd etilgan hujjatlarni shakllantirish sharoitida noqulay ahvolga tushishi mumkin. Maktab infratuzilmasini yaxshilash mahalliy budjet imkoniyatlariga bog‘liq bo‘lsa, ta’limdagi tafovutni kamaytirish bir maktab doirasidan chiqib, hududlar o‘rtasidagi moliyaviy imkoniyatlar va kadrlar taqsimoti masalasiga aylanadi.

Parcoursup o‘quvchilarning noroziliklariga sabab bo‘layotgani qabul tartibi va maktab sharoitlari bir-biridan ajralmaganini ko‘rsatadi. Bir xil ariza topshirish jarayonidan o‘tilsa ham, darslar to‘liq o‘tilishi va ariza uchun zarur hujjatlarni tayyorlashga vaqt va imkon bo‘lishi maktabga qarab farq qilishi mumkin. Biroq xabarlarda platforma ariza topshiruvchilarga amalda aynan qanday yo‘l bilan noqulaylik tug‘dirishi yoki tizimni o‘zgartirish ko‘rib chiqilayotgani tasdiqlanmagan.

Masalan, bir o‘quvchi o‘qituvchilar yo‘qligi sababli darslarni yetarli darajada tinglay olmay, shu bilan birga ariza hujjatlari va motivatsion xatni ham tayyorlashi kerak bo‘lsa, maktabdagi ta’lim imkoniyatlari ham, arizaga tayyorgarlik sharoiti ham unga qiyinchilik tug‘dirishi mumkin. Bu maqolada tilga olingan muammoni tushuntirish uchun keltirilgan taxmin bo‘lib, muayyan o‘quvchining natijasi haqida qat’iy xulosa emas.

Yaxshilash xarajatlari ham bahsli masala. Professor Uyiyeri ta’lim xizmatlarini tiklash uchun o‘qituvchilarni yollash va ta’lim infratuzilmasini yaxshilashga 12 milliard yevro kerak bo‘lishini hisoblagan. Xabarda keltirilishicha, Fransiya davlat qarzi iyun oyi oxirida 3 595,5 milliard yevroga yetib, 1946-yildan beri eng yuqori darajaga chiqqan. Ta’limga sarmoyani ko‘paytirish talabi va davlat qarzini nazorat qilish zarurati bir-biriga to‘qnash kelar ekan, namoyishchilar talab qilayotgan o‘zgarishlar ko‘lami bilan hukumat amalda taklif qila oladigan choralar o‘rtasida tafovut yuzaga kelishi mumkin.

Xabarlarda turlicha yoritilgan jihatlar

Namoyishlarning borishi turli xabarlarda har xil ko‘lamda yoritilgan. Bir xabarda 8-kuni mamlakatning 30 dan ortiq shahrida 71 500 kishi ko‘chalarga chiqqani aytiladi. Boshqa xabarda esa namoyishlar uchinchi haftasiga kirgan paytda Ta’lim vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat bo‘ylab 141 ta maktab yopilgani keltiriladi. Bu ikki xabardagi hisob-kitob vaqti va o‘lchov obyekti turlicha ko‘rinadi, biroq keltirilgan ma’lumotlarning o‘zidangina bu raqamlarni bir xil mezon asosida miqyos bo‘yicha taqqoslash mumkinmi-yo‘qmi, aniqlab bo‘lmaydi.

Boshqa bir xabarda o‘quvchilar kasaba uyushmasi dastlabki natijaga erishganidan keyin ham namoyishlarni davom ettirishini bildirgani, o‘quvchilar va o‘qituvchilar kasaba uyushmalari esa keyingi hafta seshanba kuni mamlakat bo‘ylab maktablarda ish tashlashga chaqirgani aytiladi. Shuningdek, Parijdagi nufuzli universitetlar talabalari ham harakatga qo‘shilayotgani qayd etilgan. Boshqa xabarlarda esa namoyishlarning sabablari ta’limdagi tafovut, maktab infratuzilmasi va o‘qituvchilar yetishmasligi hamda o‘quvchilarning Parcoursupdan noroziligi atrofida yoritilgan.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Fransiya Ichki ishlar vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, 8-kuni mamlakatning 30 dan ortiq shahrida o‘rta maktab o‘quvchilari va boshqalar — jami 71 500 kishi ko‘chalarga chiqdi.
  • Fransiya Ta’lim vazirligi 2024–2025-o‘quv yilida litseylardagi jami dars soatlarining 10 foizi o‘qituvchilar yetishmasligi va boshqa sabablar tufayli o‘tilmaganini hisoblab chiqdi.
  • Xabarlarga ko‘ra, Fransiyadagi litsey binolarining o‘rtacha yoshi 61 yil, 2015-yildan beri yangidan qurilgan yoki ta’mirlangan maktablar esa 15 foizni tashkil etadi.
  • Maktab infratuzilmasini yaxshilash uchun markaziy hukumat emas, shahar va departament ma’muriyatlari mas’ul ekani xabar qilingan.
  • Parcoursup 2018-yilda joriy qilingan. Hujjat topshirayotganda o‘quvchilar maktabdagi faoliyati qayd etilgan hujjatlar, motivatsion xat va bakalavriat imtihoni natijalarini kiritadi.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Fransiya hukumati namoyishchilarning talablariga javoban ta’limni yaxshilash uchun qanday aniq choralar ko‘rishi maqolada aytilmagan.
  • Namoyishlar qachon tugashi yoki Parcoursup tizimi o‘zgarishi tasdiqlanmagan.
  • Keltirilgan ikki xabardagi maktablarning yopilishi va namoyishlar miqyosi haqidagi raqamlarni bir xil vaqt va mezon bo‘yicha taqqoslash mumkinmi-yo‘qmi, noma’lum.

O‘quvchi nimalarni kuzatishi kerak

  • Keyingi xabarlarni kuzatganda infratuzilmani yaxshilash, o‘qituvchilarni yollash va universitetlarga ariza topshirish tartibini yaxshilash bo‘yicha qanday choralar taklif qilinayotganini alohida ko‘rib chiqish kerak. Infratuzilmani yaxshilash uchun mas’ul tomon bilan o‘qituvchilar va qabul jarayoniga oid choralar turli siyosiy yo‘nalishlarga tegishli bo‘lishi mumkin.
  • Namoyishlar miqyosi yoki yopilgan maktablar sonini taqqoslaganda hisob-kitob sanasi, qamrab olingan guruh va raqamlarni taqdim etgan tashkilotni ham tekshirish ma’qul.
  • Parcoursup bo‘yicha yangi bayonotlar e’lon qilinsa, ariza topshirishda talab qilinadigan hujjatlar va saralash usuli amalda o‘zgaradimi yoki bu faqat o‘quvchilarning noroziligini tinglash bilan cheklanadimi, farqlab olish kerak.

Manbalar