1. Insoniy voqea: Nodiraning ikkinchi urinishi
Nodira Usmonova Seuldagi fuqarolik ishida o‘z pozitsiyasini himoya qilardi. Ish davomida sud qo‘llashi mumkin bo‘lgan qonun qoidasi uning nazarida konstitutsiyaviy huquqlariga zid edi. U bu masalani ishni ko‘rayotgan sudga olib chiqib, qonunning konstitutsiyaga muvofiqligini tekshirtirishni so‘radi. Biroq apellyatsiya bosqichidagi sud uning iltimosini rad etdi.
Nodira o‘sha paytda Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilish o‘rniga ishning davom etishini kutdi. Ish yuqoriroq bosqichga — qayta shikoyat ko‘riladigan sudga yetib borgach, u o‘sha qonun qoidasi va ayni dalillar bilan yana iltimosnoma topshirdi. Bu safar ham rad javobini olgach, Nodira Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishga qaror qildi. Uning savoli oddiy ko‘rinsa-da, javobi muhim protsessual chegaraga borib taqaladi: yuqori instansiyaga chiqqan ish yangi imkoniyat eshigini ochadimi?
2. Huquqiy savol
Agar taraf ishning bir bosqichida qonunni konstitutsiyaga zid deb topish haqida sudga murojaat qilib, rad javobini olsa, lekin o‘shanda Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilmasa, keyingi instansiyada ayni asos bilan qayta iltimos berishi mumkinmi? Agar ikkinchi iltimos ham rad etilsa, shu rad javobidan so‘ng konstitutsiyaviy shikoyat berish mumkinmi?
3. Koreya qonunchiligi nima deydi?
Koreya Respublikasining Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risidagi qonuni tarafga muayyan yo‘l beradi: sud ko‘rayotgan ishda qo‘llanishi kerak bo‘lgan qonunning konstitutsiyaviyligi bo‘yicha suddan Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilishni so‘rash mumkin. Agar sud bu iltimosni rad etsa, taraf Konstitutsiyaviy sudga konstitutsiyaviy shikoyat kiritishi mumkin.
Biroq bu huquq qayta-qayta ayni iltimosni berish imkonini bermaydi. Qonunning 68-moddasi 2-qismidagi muhim cheklovga ko‘ra, taraf rad javobidan keyin konstitutsiyaviy shikoyat qilishi mumkin, ammo ayni ish doirasida bir xil sabab bilan yana konstitutsiyaviy tekshiruv so‘ray olmaydi.
Qonunning 68-moddasi 2-qismi mazmuniga ko‘ra, qonunni konstitutsiyaviy deb topish haqidagi iltimos rad etilgan taraf Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilishi mumkin. Lekin u ayni ishning sud jarayonida bir xil asos bilan yana shunday iltimos bera olmaydi.
Bu yerda “ayni ish” faqat rad javobi chiqarilgan quyi bosqich bilan cheklanmaydi. Oliyroq sudda davom etayotgan apellyatsiya yoki qayta shikoyat jarayoni ham shu ishning davomi hisoblanadi. Shuning uchun asosiy qoidalar quyidagicha:
- Sud qonunning konstitutsiyaviyligini tekshirtirish haqidagi iltimosni rad etsa, taraf Konstitutsiyaviy sudga shikoyat berish imkoniga ega.
- Bu imkoniyatni ishlatish yoki ishlatmaslikni taraf puxta o‘ylashi lozim: ayni ish davomida o‘sha sabab bilan takroriy iltimos berish taqiqlangan.
- Ishning yuqori instansiyaga o‘tishi uni yangi, alohida ishga aylantirmaydi.
- Takroriy iltimos rad etilganidan keyin berilgan shikoyat, agar u qonundagi ushbu cheklovni chetlab o‘tishga urinish bo‘lsa, protsessual jihatdan maqbul topilmasligi mumkin.
4. Koreya sudlari bunday masalaga qanday yondashadi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi “ayni ish” iborasini tor ma’noda — faqat iltimos rad etilgan bosqich deb emas, balki shu nizoning yuqori instansiyalardagi davomiy jarayoni sifatida talqin qiladi. Demak, apellyatsiya yoki qayta shikoyat instansiyasi yangi eshik emas: u avval boshlangan sud ishining bir qismidir.
Sudlarning umumiy yondashuvi protsessual qoidaning maqsadiga e’tibor beradi. Qonun tarafga rad javobidan keyin konstitutsiyaviy masalani alohida tartibda ko‘tarish imkonini yaratadi, lekin ayni masalani bir sud jarayonining ketma-ket bosqichlarida takroran qo‘zg‘atishga yo‘l qo‘ymaydi. Shunday talqin sud ishlarini tartibli yuritish va qonunda belgilangan murojaat yo‘llarini saqlashga xizmat qiladi.
Yuqori instansiyaga o‘tish, ayni ish doirasida bir xil sabab bilan yana iltimos berish huquqini qayta tiklamaydi.
5. Qoidani Nodiraning holatiga tatbiq etish
Nodiraning vaziyatini ketma-ket ko‘rib chiqamiz:
- Birinchi iltimos rad etildi. Nodira apellyatsiya bosqichida qonun qoidasi konstitutsiyaga zidligi haqida sudga murojaat qildi. Sud buni rad etgach, qonun unga Konstitutsiyaviy sudga shikoyat qilish yo‘lini ochdi.
- Nodira bu yo‘ldan o‘sha paytda foydalanmadi. Shikoyat bermaslikning o‘zi, manbadagi holat bo‘yicha, хuddi shu ishning keyingi bosqichida qayta iltimos berishga ruxsat bermaydi.
- Ish yuqori instansiyaga o‘tdi. Qayta shikoyat ko‘rilayotgan bosqich yangi, mustaqil ish emas. U dastlabki sud ishining davomi bo‘lib qoladi.
- Nodira ayni asos bilan takroran iltimos berdi. Demak, u qonunda nazarda tutilgan taqiq doirasiga kirdi. Ayni ishda va bir xil sabab bilan ikkinchi marta konstitutsiyaviy tekshiruv so‘rash mumkin emas edi.
- Ikkinchi rad javobidan keyingi shikoyat to‘siqqa duch keladi. Nodira shikoyatni aynan takroriy iltimos rad etilganiga tayangan holda topshirsa, bu murojaat 68-moddaning 2-qismidagi cheklovga zid bo‘ladi. Natijada Konstitutsiyaviy sud uni mazmunan ko‘rib chiqmasdan, protsessual jihatdan maqbul emas deb topishi mumkin.
Shu sababli muhim nuqta faqat qonun qoidasi haqiqatan konstitutsiyaga zid yoki zid emasligida emas. Avval Nodiraning Konstitutsiyaviy sudga murojaat qilish tartibiga rioya qilgan-qilmagani hal etiladi. Protsessual talab buzilgan bo‘lsa, konstitutsiyaviy e’tirozning mazmuni umuman tekshirilmasligi mumkin.
6. Xulosa: Nodira bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Nodiraning Konstitutsiyaviy sudga bergan shikoyati maqbul emas deb topilib, ko‘rib chiqishdan chetlatilishi ehtimoli yuqori. Sababi, u apellyatsiya bosqichida bir marta rad javobini olganidan keyin ayni ishning yuqori bosqichida xuddi shu sabab bilan yana iltimos bergan. Yuqori bosqich ham “ayni ish” tarkibiga kirgani uchun ikkinchi rad javobidan keyin berilgan shikoyat qonundagi takroriy murojaat chekloviga to‘qnashadi.
Shunga o‘xshash vaziyatga tushsangiz, quyidagilarni yodda tuting:
- Rad javobidan so‘ng darhol muddat va tartibni tekshiring. Konstitutsiyaviy shikoyat berish imkoniyati va uning muddati bo‘yicha huquqshunosdan tezda maslahat oling.
- Bir xil asos bilan yuqori bosqichda qayta iltimos berishdan oldin maslahat oling. Yuqori instansiya, odatda, shu ishning davomi hisoblanadi.
- Hujjatlarni va asoslarni saqlang. Birinchi iltimos, rad qarori va keyingi protsessual hujjatlar shikoyat yo‘li mavjudligini aniqlashda muhim bo‘ladi.
