Phong cách “Scandinavia” với gỗ sồi sáng màu, vải lanh, tường trắng, sắc xám và be đang được ưa chuộng tại các phòng trưng bày nội thất ở Australia, các căn hộ mới trang trí và tạp chí phong cách sống. Tuy nhiên, bảng màu quen thuộc này khác xa cốt lõi tư tưởng thiết kế khởi nguồn từ Bắc Âu. Thiết kế Scandinavia không phải là một kiểu nội thất với màu sắc nhất định, mà là triết lý suy ngẫm về cách thiết kế tốt có thể cải thiện đời sống thường nhật.

Bối cảnh và ngữ cảnh

Trào lưu thiết kế này xuất hiện như một dự án xã hội và văn hóa tại Thụy Điển, Đan Mạch và Na Uy vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Câu hỏi mà các nhà thiết kế, kiến trúc sư và nhà cải cách khi ấy đặt ra là: thiết kế có thể giúp ích gì cho đời sống hằng ngày của những người bình thường?

Tổ chức thiết kế Thụy Điển Svensk Form được thành lập năm 1845 với tên gọi Svenska Slöjdföreningen. Đầu thế kỷ 20, tổ chức ủng hộ những sản phẩm được thiết kế tốt, có tính năng và không chỉ dành cho tầng lớp giàu có mà còn để người dân nói chung có thể sử dụng. Nói cách khác, giá trị của thiết kế không chỉ nằm ở vẻ ngoài mà còn ở việc ai có thể sử dụng sản phẩm đó.

Triển lãm Stockholm năm 1930 thường được xem là sự kiện đưa chủ nghĩa chức năng Scandinavia đến với công chúng quốc tế. Chủ nghĩa chức năng này, được gọi là “Funkis” ở Thụy Điển, kết hợp tư tưởng hiện đại với nhu cầu thường nhật của con người. Vẻ đẹp cũng quan trọng, nhưng vẻ đẹp ấy phải phục vụ một mục đích.

Triết lý của trào lưu này có thể tóm gọn bằng sự giản dị, tính năng, tay nghề thủ công và khả năng tiếp cận. Màu be không thể thay thế cả bốn giá trị đó.

Điều đó không có nghĩa nội thất với các màu trung tính chẳng có ý nghĩa gì. Nhà dự báo xu hướng người Đan Mạch Mads Arlien-Søborg mô tả màu be là “màu sắc điển hình của thời kỳ khủng hoảng”. Theo ông, khi thế giới bên ngoài trở nên bất định, các màu trung tính có thể đem lại cảm giác dễ chịu và ổn định. Tuy vậy, cần phân biệt ấn tượng tâm lý do màu sắc tạo ra với những mục tiêu lịch sử và xã hội của một phong trào thiết kế.

Sự phổ biến của “hygge” cũng góp phần thu hẹp hình ảnh này. Qua làn sóng xuất bản vào giữa những năm 2010, hygge của Đan Mạch thường được gói gọn thành một mỹ học thị giác gồm nến, chăn len dệt kim, da cừu và nội thất màu trung tính. Tuy nhiên, nhà xuất bản Lars-Erik Strandberg giải thích rằng hygge không phải là phong cách trang trí mà là một trải nghiệm xã hội, gắn với sự thoải mái, gắn kết và cảm giác sẻ chia giữa mọi người. Nếu chỉ hiểu hygge qua đồ trang trí hay màu sắc, ta có thể bỏ lỡ ý nghĩa về mối quan hệ giữa con người.

Ý nghĩa của thông tin này

Việc thấy nội thất màu be đẹp mắt hoặc dễ chịu khác với việc xem đó là định nghĩa cho toàn bộ thiết kế Bắc Âu. Cách hiểu thứ hai có thể che khuất những câu hỏi như thiết kế được tạo ra cho ai và giúp thực hiện điều gì. Muốn hiểu thiết kế Bắc Âu chính xác hơn, cần xem xét không chỉ màu sắc mà cả công năng, đối tượng sử dụng và cách thức chế tác.

Việc gộp nhiều quốc gia thành một thị hiếu duy nhất dưới cái tên “Scandinavia” cũng xóa nhòa những khác biệt. Theo bài viết, di sản thiết kế Đan Mạch gắn chặt với tay nghề chế tác đồ nội thất và thời kỳ hoàng kim của thiết kế gỗ; Hans Wegner và Arne Jacobsen được nêu làm ví dụ. Thiết kế Phần Lan nổi bật với đồ họa và vải vóc táo bạo hơn, cùng cách sử dụng màu sắc giàu tính biểu cảm; thiết kế Na Uy thường lấy cảm hứng từ phong cảnh và vật liệu tự nhiên.

Chẳng hạn, khi chọn đồ nội thất mới cho gia đình, thay vì chỉ chú ý xem món đồ có mang “phong cách Bắc Âu” về màu sắc hay không, ta có thể cân nhắc thêm món đồ được thiết kế cho mục đích gì, người thực sự cần dùng có dễ sử dụng hay không và chất lượng chế tác ra sao. Đây không phải là tiêu chí để giới thiệu một sản phẩm cụ thể, mà là cách chuyển những giá trị về tính năng, khả năng tiếp cận và tay nghề thủ công được nêu trong bài viết thành các câu hỏi dành cho người tiêu dùng.

Cũng có những ví dụ thách thức định kiến về màu sắc. Hơn 90 ga tàu điện ngầm ở Stockholm trưng bày các tác phẩm điêu khắc, khảm, tranh, nghệ thuật sắp đặt, tranh in và phù điêu. Ví dụ này không có nghĩa là mọi không gian nội thất ở Bắc Âu đều rực rỡ sắc màu. Tuy nhiên, hình ảnh đó không phù hợp với quan niệm cho rằng thiết kế Scandinavia về bản chất phải có màu be.

Những điều đã được xác nhận và những điều chưa thể biết

Những điều đã được xác nhận

  • Thiết kế Scandinavia xuất hiện vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20 tại Thụy Điển, Đan Mạch và Na Uy như một trào lưu nhằm cải thiện đời sống thường nhật.
  • Svensk Form được thành lập năm 1845 với tên gọi Svenska Slöjdföreningen, và vào đầu thế kỷ 20 đã ủng hộ những sản phẩm có tính năng mà người dân nói chung có thể sử dụng.
  • Chủ nghĩa chức năng Scandinavia được giới thiệu với công chúng quốc tế thông qua triển lãm Stockholm năm 1930.
  • Triết lý thiết kế có thể được tóm gọn bằng sự giản dị, tính năng, tay nghề thủ công và khả năng tiếp cận; đặc điểm và lịch sử thiết kế khác nhau giữa các quốc gia Bắc Âu.
  • Các ga tàu điện ngầm ở hơn 90 địa điểm tại Stockholm trưng bày những tác phẩm nghệ thuật với nhiều hình thức khác nhau.

Những điều chưa thể biết

  • Bài viết chưa giải thích đầy đủ quá trình cụ thể khiến triết lý thiết kế này bị thu hẹp thành hình ảnh toàn cầu lấy màu be làm trung tâm.
  • Bài viết cũng chưa nêu chi tiết các tác phẩm hay ví dụ cụ thể minh họa cho sự khác biệt giữa Đan Mạch, Phần Lan và Na Uy.

Điều độc giả cần lưu ý

  • Khi gặp mô tả “phong cách Scandinavia”, hãy xem xét không chỉ màu sắc mà cả công năng, đối tượng sử dụng và chất lượng chế tác.
  • Hãy kiểm tra xem nội dung giới thiệu hygge chỉ tập trung vào đồ trang trí, vật dụng hay còn đề cập đến ý nghĩa về sự thoải mái và gắn kết giữa mọi người.
  • Thay vì gộp Đan Mạch, Phần Lan và Na Uy thành một thị hiếu thiết kế duy nhất, hãy xem cách mô tả có phân biệt đặc điểm của từng quốc gia hay không.