Xalqaro yordamning kutilmagan oqibatlari

2025-yilda AQSH Xalqaro Taraqqiyot Agentligi (USAID) mablag'larining keskin kamaytirilishi halokatli oqibatlarga olib keldi. Xususan, Janubiy Sudanda davom etayotgan urush sharoitida taxminan 33 million kishi gumanitar yordamga muhtoj bo'lib qoldi.

Kanada hukumati ham global iqtisodiy o'zgarishlarga javoban tashqi yordam miqdorini kamaytirdi. Ko'pgina xalqaro tashkilotlar bu qarorlardan afsusda ekanliklarini bildirishmoqda. Biroq, zamonaviy taraqqiyot tizimi dastlab global tengsizlik asosiga qurilganini hamma ham tan olgisi kelmaydi.

Kanada Bosh vaziri Mark Carney 2026-yildagi nutqida xalqaro tartib haqidagi hikoyalar har doim ham haqiqat emasligiga ishora qildi. Bu tizim ko'pincha boy davlatlarning manfaatlarini himoya qilishga xizmat qilgan.

"Taraqqiyot" tili va uning tarixi

Ikkinchi Jahon urushidan keyingi davr ijtimoiy olimlar tomonidan "taraqqiyot asri" deb ataladi. Bu tushuncha 1949-yilda AQSH Prezidenti Harry Trumanning nutqi bilan keng tarqalgan.

O'shanda dunyo aholisi "rivojlangan" va "rivojlanmagan" (sanoati va fani orqada qolgan) toifalarga ajratildi. Bu tushuncha Birlashgan Millatlar Tashkiloti kabi xalqaro institutlarning ish tartibini belgilab berdi.

"Rivojlanish nazariyasi global tengsizlik sabablarini tushuntirmaydi, aksincha, kambag'al davlatlar boylarga shunchaki 'yetib olishi' mumkin degan noto'g'ri tushunchani targ'ib qiladi."

Kitoblar — rivojlanish ramzi sifatida

Kitoblar ko'pincha ezgulik ramzi deb bilingan bo'lsa-da, rivojlanish asrida ular ba'zan zararli rol o'ynagan. UNESCO kabi tashkilotlar dunyo bo'ylab savodxonlikni oshirish va kitob yetkazib berishga harakat qilishgan, lekin bu kutilmagan muammolarni keltirib chiqargan.

  • Mahalliy nashriyotlarning inqirozi: G'arbdan yuborilgan tekin kitoblar Afrika va Karib havzasidagi yangi mustaqil davlatlarning shaxsiy nashriyot sanoatiga zarar yetkazdi.
  • Mustamlakachilik asorati: Dekolonizatsiya (mustamlakachilikdan ozod bo'lish) jarayonidan so'ng ham, sobiq mustamlakalar o'z ta'lim tizimi uchun sobiq xo'jayinlarining kitoblariga bog'lanib qolishdi.
  • Madaniy ta'sir: Xorijiy kitoblar mahalliy qadriyatlarni emas, balki g'arb dunyoqarashini targ'ib qildi.

Kanadaning xalqaro yordam tashkilotlari ham o'z vaqtida Global Janubga kitoblar yuborgan, ammo keyinchalik bu dasturlar mahalliy mualliflarning rivojlanishiga to'sqinlik qilganini tan olgan.

Ichki mustamlakachilik va mahalliy xalqlar

Kanadaning xalqaro yordam tajribasi mamlakat ichidagi Mahalliy xalqlarga (Indigenious Peoples) bo'lgan munosabatga ham ta'sir qildi. Savodxonlik va ta'lim dasturlari ko'pincha ularni o'z madaniyatidan ayirib, "Kanadacha hayot tarzi"ga majburan moslashtirish uchun ishlatilgan.

Mahalliy xalqlar yetakchisi George Manuel o'zining "To'rtinchi dunyo" kitobida iqtisodiy bazasiz (yerga egalik qilmasdan) siyosiy mustaqillikka erishib bo'lmasligini ta'kidlagan.

Muhim xulosa

Faqat ta'limni o'zgartirish bilan adolatga erishib bo'lmaydi. Haqiqiy rivojlanish uchun adolatsizlikni keltirib chiqarayotgan siyosiy va iqtisodiy sharoitlarni, birinchi navbatda yerga bo'lgan huquqlarni tan olish kerak. Bosh vazir Carney aytganidek, biz endi "noto'g'ri hikoyalar"ga tayanib ish tuta olmaymiz.