1-bo‘lim — Insoniy voqea
Anvar Rahimov Incheondagi yoqilg‘i quyish shoxobchasini yillar davomida boshqarib kelardi. Shoxobcha yonidagi yer uchastkasi ham uning mulki edi; u bu yerni avvalroq yoqilg‘i saqlash bilan shug‘ullangan korxonaga foydalanish uchun bergan. Anvarning o‘zi tuproqqa hech qanday modda to‘kmagan, eski quvurlarni ham u o‘rnatmagan.
Bir kuni tekshiruvchilar qo‘shni yerda neft mahsulotlari tuproqqa singib ketganini aniqlashdi. Ko‘p o‘tmay Anvarga rasmiy talab keldi: yerni tekshirtirish va zarur bo‘lsa, ifloslanishni bartaraf etish. U hujjatga tikilib: «Men ifloslantirmagan bo‘lsam, nega xarajatni men ko‘tarishim kerak?» deb o‘yladi. Bu savol uning mulk huquqi haqidagi xavotirini ham kuchaytirdi.
2-bo‘lim — Huquqiy savol
Asosiy savol shuki: Koreya davlati yer egasidan ifloslangan tuproqni tekshirish va tozalashni talab qila oladimi, agar mulkdorning o‘zi ifloslanishga bevosita sababchi bo‘lmagan bo‘lsa? Bunday talab mulk huquqini konstitutsiyaga zid ravishda cheklaydimi?
3-bo‘lim — Koreya qonunchiligi nima deydi?
Koreyaning Tuproq muhitini muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonuni tuproq ifloslanishini tezda aniqlash va bartaraf etishni ko‘zlaydi. Shu sababli qonun faqat ifloslantirgan shaxsni emas, ayrim hollarda ifloslangan yerning egasini ham tozalash uchun mas’ul shaxslar qatoriga qo‘shadi. Bu — davlat oldidagi, ya’ni ommaviy-huquqiy javobgarlik; uni jinoyat uchun aybdorlik bilan aralashtirmaslik kerak.
Qonunning maqsadi — tuproq ifloslanishini samarali va kechiktirmasdan bartaraf etish. Shu maqsadda, qonundagi ozod etish asoslari mavjud bo‘lmasa, yer egasiga aybi bo‘lmagan taqdirda ham tozalash majburiyati yuklanishi mumkin.
Bunday tartibning mantiqi shundaki, yer egasi ifloslanish yuz bergan joy bilan bevosita bog‘liq bo‘ladi va ko‘pincha zararni bartaraf etishga huquqiy hamda amaliy jihatdan eng tez kirisha oladigan shaxs hisoblanadi. Agar mulkdor o‘z yeridan xavf tug‘dirishi mumkin bo‘lgan faoliyat uchun foydalanishga ruxsat bergan bo‘lsa, qonun buni тухроқ ifloslanishi xavfi bilan боғлиқ фойдаланишга розилик деб баҳолashi мумкин.
Muhim jihatlar quyidagilar:
- Javobgarlik avtomatik va cheksiz emas. Qonunda nazarda tutilgan holatlar mulkdorni javobgarlikdan ozod qilishi yoki uning mas’uliyatini yengillashtirishi mumkin. Shu bois mulkdor o‘z vaziyatiga tatbiq etiladigan istisnolarni tekshirishi lozim.
- Vaqt omili ahamiyatli. Qonun 1995-yil 5-yanvarda qabul qilingan va 1996-yil 6-yanvarda kuchga kirgan. Shu kundan keyin yer egasi ifloslantiruvchi faoliyat bilan shug‘ullanuvchi shaxsga yerdan foydalanishga ruxsat bergan bo‘lsa, bunday faoliyat bilan bog‘liq javobgarlikni oldindan taxmin qilish mumkin bo‘lgan, deb qaraladi.
- Xarajatni keyinchalik boshqalardan talab qilish mumkin. Mulkdor avval tozalash ishlarini bajargan bo‘lsa, boshqa mas’ul shaxslardan o‘z javobgarlik ulushiga muvofiq xarajatni undirish uchun regress talabini qo‘yishi mumkin.
- Davlat ko‘magi ham ahamiyatga ega. Qonunchilikdagi mexanizmlar, jumladan xarajatlar bo‘yicha yordam choralari, mulkdorga tushadigan og‘irlikni kamaytirishga xizmat qiladi.
4-bo‘lim — Koreya sudlari bu masalaga qanday qaraydi?
Koreya Konstitutsiyaviy sudi 2016헌바11 ishida yer egasiga ifloslanishni bartaraf etish majburiyatini yuklaydigan qoidalarni mulk huquqiga zid deb topmagan. Sudning yondashuvi shundan iborat: tuproq ifloslanishini tezda tozalash jamoat salomatligi va sog‘lom yashash muhitini himoya qilish bilan bevosita bog‘liq, shu sababli bu — muhim jamoat manfaatidir.
Sudning asosiy qarashi: yer egasi ifloslanishni shaxsan keltirib chiqarmagan bo‘lsa ham, ayrim sharoitlarda unga tozalash majburiyati yuklash үндэсли бўлиши мумкин. Biroқ javobgarlikni yengillashtiradigan yoki undan ozod qiladigan qonuniy kafolatlar ham hisobga olinishi kerak.
Sud mutanosiblikni ham baholaydi: davlat ko‘zlagan maqsad qanchalik muhim, tanlangan vosita shu maqsadga erishishga yordam beradimi va mulkdorga tushadigan yuk haddan tashqari og‘ir emasmi? Bu bahoda yer egasining ifloslantiruvchi faoliyatga yerni bergani, yerning qiymati tozalashdan so‘ng oshishi mumkinligi, regress talabi va davlat ko‘magi kabi omillar e’tiborga olinadi.
5-bo‘lim — Qoidalarni Anvarning ishiga tatbiq etish
Birinchi qadam — Anvarning maqomini aniqlash. U shunchaki yoqilg‘i quyish shoxobchasi operatori emas, ifloslangan yerning egasi ham. Agar u faqat operator bo‘lib, yerga egalik qilmaganida, mulkdorlarga oid ushbu qoida unga aynan shu maqomi asosida tatbiq etilmasligi mumkin edi. Demak, rasmiy talabda Anvar qaysi asosda mas’ul deb topilgani muhim.
Ikkinchi qadam — yer qanday faoliyat uchun berilganini tekshirish. Anvar yerini avval yoqilg‘i saqlash bilan shug‘ullangan korxonaga foydalangan. Agar bu foydalanishga 1996-yil 6-yanvardan keyin ruxsat bergani aniqlansa, qonun mulkdorni ifloslanish xavfi bilan bog‘liq faoliyatga yer bergan shaxs sifatida ko‘rishi mumkin. U ifloslantiruvchi moddalarning tuproqqa tushishiga bevosita buyruq bermagan bo‘lsa ham, davlat oldidagi tozalash majburiyati yuzaga kelishi ehtimoli bor.
Uchinchi qadam — ozod etish yoki yengillashtirish asoslarini aniqlash. Anvar faqat «men buni qilmaganman» deyish bilan kifoyalanmasligi kerak. U qonundagi istisnolar uning holatiga mos keladimi, yer undan qachon va qanday sharoitda olingan, foydalanishga ruxsat qachon berilgan va ifloslanish qachon yuzaga kelgan — bularni hujjatlar bilan tekshirishi lozim. Ushbu ma’lumotlar javobgarlik bor-yo‘qligiga yoki uning ko‘lamiga ta’sir qilishi mumkin.
To‘rtinchi qadam — talabning doirasini va xarajatlarni ko‘rib chiqish. Vakolatli idora talab qilgan tekshiruv yoki tozalash ishlari qonuniy va zarur ekanini, xarajatlar asoslanganini aniqlash kerak. Anvar zarur ishlarni bajarishga majbur bo‘lib qolsa ham, bu boshqa ifloslantiruvchilar javobgarlikdan ozod bo‘ldi degani emas. Keyinchalik u tegishli shaxslarga ularning javobgarlik ulushiga qarab regress talabi qo‘yishi mumkin; davlat ko‘magi mavjudligini ham alohida so‘rab bilishi kerak.
Shu bois Konstitutsiyaviy sudning qarori Anvar uchun «har qanday holatda mulkdor to‘laydi» degan ma’noni anglatmaydi. U faqat mulkdorga aybsiz javobgarlik yuklashning o‘zi, jamoat manfaatlari va qonundagi himoya mexanizmlari hisobga olinganda, konstitutsiyaga zid emasligini ko‘rsatadi. Anvarning yakuniy majburiyati esa aniq faktlar va qonundagi istisnolarga bog‘liq.
6-bo‘lim — Xulosa: Anvar bilan nima bo‘ldi va siz nima qilishingiz kerak?
Anvarning yeridan ifloslantiruvchi faoliyat uchun qonun kuchga kirganidan keyin foydalanishga ruxsat bergani tasdiqlansa va uni javobgarlikdan ozod qiladigan qonuniy asos topilmasa, davlatning tekshiruv va tozalash talabini bajarishi kerak bo‘ladi — garchi ifloslanishni o‘zi keltirib chiqarmagan bo‘lsa ham. Bu talabning o‘zi uning mulk huquqi buzilganini anglatmaydi. Biroқ Anvar ishning barcha xarajatlarini yakka o‘zi ko‘tarishga majbur degani ham emas: u ozod etish asoslarini текшириши, davlat ko‘magini izлаши ва бошқа масъулларга нисбатан regress talabini ko‘rib chiqishi mumkin.
Shunga o‘хshаш вазиятга тушсангиз, қуйидаги амалий қадамларни бажаринг:
- Yerga egalik, ijara va foydalanishga ruxsat berilgan sanani ko‘rsatuvchi shartnomalar, tekshiruv hujjatlari va idora qarorlarini yig‘ing; javobgarlik qaysi maqom va davrga asoslanganini aniqlang.
- Mustaqil mutaxassis orqali ifloslanish darajasi va zarur tozalash ishlarini baholating, qonundagi javobgarlikdan ozod etish yoki yengillashtirish asoslarini mutaxassis bilan tekshiring.
- Idoraning talabida ko‘rsatilgan tartib va muddatlarni e’tiborsiz qoldirmang; xarajatlar bo‘yicha davlat yordami, shuningdek haqiqiy ifloslantiruvchilardan javobgarlik ulushini undirish imkoniyatini o‘z vaqtida ko‘rib chiqing.
