AQSh Oliy sudi 2026-yil 29-sentabrda uchinchi davlatlarga deportatsiya qilish siyosatining qonuniyligini ko‘rib chiqayotgan paytda deportatsiya reyslarini davom ettirishga ruxsat berdi. Shu sababli Liberiyaga parvozlar ham qayta yo‘lga qo‘yilishi mumkin. Xabar qilinishicha, AQShdan deportatsiya qilinganlar orasida kamida 20 kishi Liberiyaga olib borilgan.

Liberiyaga olib borish masalasi faqat AQShning bugungi deportatsiya siyosatiga taalluqli emas. Bu mamlakat AQShda «nomaqbul» deb hisoblangan erkin afrikaliklarni yuborishga urinishlar tarixi bilan bog‘liq. Shu bois siyosatning inson huquqlari va konstitutsiyaga oid jihatlarini tarixiy kontekst bilan birga ko‘rib chiqish kerak.

Tarixiy zamin va kontekst

Liberiya G‘arbiy Afrikada joylashgan, maydoni Ogayo shtatichalik bo‘lgan mamlakat. U Tramp ma’muriyati AQShda tegishli huquqiy maqomsiz yashayotgan lotin amerikaliklar va boshqalar uchun turar joy hamda ovqat xarajatlarini to‘layotgan 35 mamlakatdan biri sifatida tilga olingan. Biroq xabarlarda qabul qiluvchi mamlakatlarning ayrimlari korrupsiya va inson huquqlari buzilishi bilan tanilgani aytiladi, bu baho Liberiyaning o‘ziga tatbiq etilmaydi.

Maqolaga ko‘ra, deportatsiya qilinayotganlarning aksariyati qabul qiluvchi mamlakat bilan aloqaga ega emas. 20-avgust kuni Liberiyaga yetib kelgan Kolumbiya fuqarolaridan biri PBS telekanaliga Liberiya degan mamlakat haqida ilgari eshitmaganini aytgan. Bu holat, hech bo‘lmaganda, o‘sha odam uchun borilgan manzil notanish bo‘lganini ko‘rsatadi. Biroq bir kishining tajribasini barcha olib borilganlarga tatbiq etib bo‘lmaydi.

Liberiya bilan AQShning ko‘chirish siyosati o‘rtasidagi tarixiy bog‘liqlik 1800-yillarning boshlariga borib taqaladi. O‘sha paytda AQSh rahbarlari mamlakatda nomaqbul deb hisoblangan erkin afrikaliklarni jo‘natish uchun G‘arbiy Afrika sohillaridan joy izlagan. Amerika kolonizatsiya jamiyati (미국식민협회) 1816-yilda tashkil etilgan, qora tanlilarni «Afrikaga qaytarish» bo‘yicha keng ko‘lamli ko‘chirish kampaniyasi esa 1820-yilda boshlangan.

Dastlab ko‘chib borganlar orasida afrikalik amerikalik ziyolilar, cherkov rahbarlari va savdogarlar bor edi. Maqolada oq tanli amerikaliklar qora tanlilarga nisbatan qo‘llagan zo‘ravonlik va g‘ayriinsoniy muomala ularni ketishga majbur qilgani tushuntiriladi. Shu bilan birga, quldorlar tabaqasi Kongressda ko‘pchilikni tashkil etgan va erkin qora tanlilarning mavjudligi qullikdagi odamlarga umid berishidan xavotirlanib, ularni mamlakatdan chiqarib yuborishni talab qilgan.

Amerikalik dastlabki ko‘chib keluvchilar yangi maskaniga erkinlik ma’nosini anglatuvchi «Liberiya» nomini berishdi. Manzilgoh 1847-yilda kolonizatsiya jamiyati hukmronligiga qarshi mustaqillikka erishib, Afrikadagi ilk mustaqil respublikaga aylandi. Ko‘chib keluvchilar sohil bo‘ylab qishloq va fermalar barpo etishdi, biroq bu hududda avvaldan yuz minglab kishini tashkil etgan tub aholi jamoalari yashardi.

XIX asr oxirigacha Liberiyaga ko‘chib borgan qora tanli amerikaliklar soni qariyb 16 000 kishini tashkil etdi. Maqolaga ko‘ra, ularning ko‘pchiligi o‘z xohishiga qarshi ketgan va ularga yaxshiroq hayot va’da qilingan. Karib dengizi mintaqasidan ham bir necha ming kishi ko‘chib borgan, qul savdosi kemalaridan qutqarilib, AQSh harbiy-dengiz kuchlari tomonidan Liberiyaga yuborilganlar esa kamida 6 000 kishi bo‘lgan.

Bu xabar nimani anglatadi

Bu qaror deportatsiya reyslarini davom ettirishga ruxsat berdi, ammo uchinchi davlatlarga deportatsiya qilish siyosatini yakuniy ravishda qonuniy deb topmadi. Maqolada siyosat oxir-oqibat konstitutsiyaga zid deb topilishi mumkinligi ham aytiladi. Demak, hozircha ma’lum bo‘lgan narsa siyosatning huquqiy taqdiri emas, balki Oliy sud uning qonuniyligini ko‘rib chiqayotgan paytda reyslarni davom ettirishga ruxsat berganidir.

Siyosat ta’sir qilayotgan odamlar uchun boriladigan manzilning ular bilan qay darajada aloqasi borligi muhim masalaga aylanishi mumkin. Deportatsiya qilinayotganlarning aksariyati qabul qiluvchi mamlakat bilan aloqaga ega emasligi haqidagi xabar va Liberiya haqida eshitmaganini aytgan kolumbiyalik bir fuqaro misoli, odamlarni olib borish bir davlatdan boshqasiga shunchaki ko‘chirish bilangina cheklanmasligini ko‘rsatadi. Biroq bu odamlarning Liberiyada qanday huquqiy maqom va yashash sharoitlariga ega bo‘lishi manbada aniqlanmagan.

Tarixiy kontekst bugungi siyosatni o‘tmishdagisi bilan aynan bir xil deb ko‘rsatish uchun keltirilmayapti. Biroq AQSh o‘tmishda ham qora tanlilarni jamiyatdan ajratib, Afrikaga yuborish kampaniyasini olib borgani, bu jarayonda esa erkin qora tanlilarning mavjudligini tahdid deb bilish kabi siyosiy sabablar bo‘lgani bugungi uchinchi davlatga ko‘chirish haqidagi munozaralarni kengroq ko‘rib chiqishga yordam beradi. Kimni, qanday sabab va tartib-taomillar asosida boshqa mamlakatga yuborish haqida savol berish muhimligi shu jihatdan e’tiborga molik.

Masalan, deportatsiya qilinayotgan odamning qabul qiluvchi mamlakat bilan aloqasi bo‘lmasa, uni o‘sha mamlakatga olib borish natijasida u o‘zi tanish bo‘lgan ijtimoiy munosabatlar va aloqalardan uzilib qolishi mumkin. Bu faraziy misol; Liberiyaga olib borilgan odamlar bilan amalda qanday voqealar yuz berganini faqat maqolaga qarab bilib bo‘lmaydi.

Tasdiqlangan faktlar va hozircha noma’lum jihatlar

Tasdiqlangan faktlar

  • Oliy sud 2026-yil 29-sentabrda siyosatning qonuniyligini ko‘rib chiqish davomida deportatsiya reyslarini davom ettirishga ruxsat berdi.
  • Bu qaror Liberiyaga reyslar qayta yo‘lga qo‘yilishiga imkon berishi mumkin; hozirgacha kamida 20 kishi Liberiyaga olib borilgan.
  • Liberiya Tramp ma’muriyati turar joy va ovqat xarajatlarini to‘layotgan 35 mamlakat qatoriga kiradi.
  • Liberiya AQShning XIX asrdagi qora tanlilarni ko‘chirish kampaniyasi bilan bog‘liq tarixga ega.

Hozircha noma’lum jihatlar

  • Oliy sud uchinchi davlatlarga deportatsiya qilish siyosatining konstitutsiyaga zid yoki zid emasligi haqida yakunda qanday qaror chiqarishi.
  • AQSh hukumati Liberiyaga to‘layotgan mablag‘ va ikki mamlakat o‘rtasidagi kelishuvning aniq tafsilotlari.
  • Liberiyaga olib borilgan odamlarning mahalliy huquqiy maqomi va yashash sharoitlari.

O‘quvchi nimalarni kuzatishi kerak

  • Oliy sud yakuniy qaror chiqaradimi va bu qaror deportatsiya reyslariga qanday ta’sir ko‘rsatishini kuzatish kerak.
  • AQSh va Liberiya o‘rtasidagi to‘lovlar hamda kelishuv tafsilotlari oshkor etiladimi, shuni kuzatish mumkin. Hozirgi maqolada aniq ma’lumotlar yo‘q.
  • Olib borilgan odamlarning huquqiy maqomi va yashash sharoitlari haqida qo‘shimcha ma’lumot e’lon qilinadimi, shuni kuzatish lozim. Hozirgi xabarlarga qarab ularning mahalliy sharoitlari haqida qat’iy xulosa chiqarib bo‘lmaydi.